Zamjatin’s WIJ

Ofwel: Ook u wordt een BN’er

Soms lees ik tussendoor nog een echt boek zoals onlangs WIJ van Zamjatin. Prachtig laat het boek zien dat je geen WIJ kunt zijn zonder ikken en dus diversiteit. Het boek is 100 jaar oud en geschreven in de tijd waarin Rusland transformeerde naar de Sowjetstaat. Zamjatin voorzag de ontwikkeling naar iets engs: de standaard mens. Hij was daarmee de inspirator voor Huxley’s Brave new World en Orwell’s 1984

Tussendoor las ik ook een paar kersverse artikelen over metadata. Ze zouden onschuldig zijn maar je kunt er zo aan zien hoe lang de werkster geweest is en je kinderen huiswerk hebben gemaakt. Wil je dat weten? Wat weten anderen van jou, zonder dat jij het weet? Wat ga je anders doen als je het wel weet?

Topless zonnen gebeurt steeds minder want stel je voor, met al die mobiele camera’s, waar je jezelf terugziet. Een collega kiest er juist voor het klantdossier bij de klant te leggen want dan kijken anderen mee en houdt hij het beter bij. Zichtbaarheid conformeert.

Hoe zichtbaar ben je? In het oude Oost-Europa was nog een grens te trekken tussen buiten- en binnenwereld maar metadata trekken zich daar niets van aan. We produceren ze zelf, bij elk telefoontje, elke douche of elke online aankoop. Hoe meer online winkels van ons weten, hoe beter ze ons informeren over wat we leuk vinden. 

Dat ieder van ons daardoor steeds meer gaat lijken op zijn eigen archetype nemen we op de koop toe. Nog even en zo’n archetype is te programmeren en dan ontstaat er iets nieuws, een meta archetype. Zoiets als een derivaat ten opzichte van een schuld. Met elke extensie van onszelf wordt het oude medium de inhoud van het nieuwe. The medium is the message.

Dat is niet ver meer van dat enge toekomstbeeld van de wereld over 1000 jaar dat Zamjatin schetst in WIJ. De huizen zijn er van glas, de mensen hebben geen namen maar kentekens, gedragsnormen zijn algoritmisch bepaald en iedereen conformeert zich eraan. Logisch want iedereen ziet iedereen. Niemand springt uit de band. Individualiteit is er voor zover de zelfcensuur die toelaat. Gevoel, natuur, stemmingen vallen daar ook onder. Hoe minder iedereen daarvan laat zien, hoe meer alle mensen samen een zijn. De ultieme wij en tegelijk het tegendeel ervan, een wij zonder wij-gevoel. 

Die wereld komt er nooit (al kom je met Facebook aardig in de buurt) want mensen zijn scharrelaars. Het gaat altijd anders dan je denkt. Tenzij natuurlijk dat scharrelen zelf een meta archetype wordt en daarmee vatbaar voor berekening en algoritmes. Maar ook dan blijven het scharrelaars. Een paar miljoen jaar evolutie poets je niet zomaar even weg.

Blijft des te meer die vraag staan naar die metadata. Wie wat van mij weet, zonder dat ik dat weet. Als je dat weet is er niets meer aan de hand want dan is het zichtbaar. En zichtbaarheid conformeert. 

 

Origineel: http://goo.gl/UOMfNW. Zie ook: Ook u wordt een BN’er.

Afbeeldingsresultaat voor zamjatin wij

Majestueus unisono

RECENSIE: Jevgeni Zamjatin (vert. Dick Peet) – Wij

Een fundamenteel idee van de collectieve ideologie is dat de lastige twijfels inherent aan de menselijke conditie kunnen worden overkomen: de mens moet verworden tot een gelukkige machine. Twintigste-eeuwse romans hebben verschillende kanten van deze dystopische ellende beschreven. Aan het begin van deze romantraditie staat Jevgeni Zamjatins absoluut visionaire Wij. Oorspronkelijk uit 1924, is er nu een heruitgave verschenen.

D-503, wiskundige en bouwmeester van het ruimteschip ‘de Integraal’, houdt rond het jaar 3000 een dagboek bij waarin hij de rationele en collectieve fundamenten van de ‘Vereende Staat’ uiteenzet. Al snel wordt de connectie met de ‘wereld van de Ouden’ duidelijk: er is een Tweehonderdjarige Oorlog geweest, waarbij viervijfde van de mensheid is gestorven. Een van de groepen overlevenden heeft daarna de Vereende Staat opgericht, door middel van ‘de groene muur’ afgescheiden van de natuur in al haar betekenissen: van ‘wilde mensen’, dieren, wolken en vooral van gevoel en individualiteit.

~Getayloriseerd geluk


De Vereende Staat tracht, met instemming van bijna iedereen, de mensen te laten leven als onvrije, maar gelukkige machines. Alles is er van glas en in vierkanten vormgegeven. Privacy bestaat niet, enkel in de – op basis van metingen van de individuele lichaamssappen – voorgeschreven seksuele uren mogen de rolgordijnen worden neergelaten. De Staat creëert zo ‘kooien van het ritmische getayloriseerde geluk’. Het historisch bestaande taylorisme is de methode van wetenschappelijk management, waarin letterlijk iedere productiehandeling is gestandaardiseerd om zo efficiënt mogelijk uitgevoerd te kunnen worden. Onder andere de Sovjetcommunisten verheerlijkten de hieruit voortkomende roes, teweeggebracht door collectief gelijkopgaande bewegingen. Alles verloopt in een ‘majestueus unisono’.

Een van de mooiste aspecten van Wij is dat de utopische heilstaat nog niet voltooid is: twijfels, fantasieën en individualiteit kunnen nog de kop opsteken, en de strijd aangaan met het luid gepropageerde idee van rationele helderheid en collectieve roes. Zo zijn er twee vrije ‘persoonlijke uren’ per dag over, waarin ‘het vereende machtige organisme uiteenvalt in aparte cellen’. Bovendien schrijft D-503, al voelt hij zich nog zo ‘vereend’, zijn dagboek vanuit zijn eigen gedachten, wat restjes individualiteit verraadt. Zamjatin, die ook veel satirisch werk heeft geschreven, speelt met de taal. Zo laat hij D-503 tot zijn eigen ergernis ouderwetse woorden met een sentimentele bijklank zeggen. Daarnaast zwerven er vreemde woorden door het boek, die deze onbekende wereld dichterbij brengen.

Een ziel

Het gestaalde, rationeel vormgegeven geluk van modelburger D-503 wordt bedreigd wanneer hij verliefd wordt op I-330. Bij haar ervaart hij zijn herwonnen individualiteit als een zegen; het ‘wij’ is ingeruild voor een ‘ik’ en een ‘zij’. Maar wanneer hij alleen is, zinkt hij weg in diepe twijfels. Zijn alomvattende, harmonieuze ‘vereendheid’ is weggevallen.

Dat D-503 hieronder lijdt wordt ook door de staat opgemerkt. Zie deze satirische passage, een gesprek tussen het hoofdpersonage en een chirurg:

‘Uw zaak staat er slecht voor! Het laat zich aanzien dat er zich een ziel in u gevormd heeft.’
Een ziel? Dat vreemde, klassieke, sinds lang vergeten woord. (…) ‘Dat is… heel gevaarlijk’, stamelde ik. (…) ‘Buitengewoon, búitengewoon interessant! Luistert u eens: zoudt u geen toestemming willen geven… u op sterkwater te zetten?’

Revolutie


Zoals in iedere utopie negeren de machthebbers van de Vereende Staat fundamentele aspecten van de menselijke conditie, leidend tot eendimensionale ellende. Dystopieromans zijn bij uitstek geschikt om de intrinsieke utopische fouten en de werking daarvan binnen het individu bloot te leggen, en Zamjatin begreep dat als eerste. Op originele wijze ridiculiseert hij in het allegorische Wij de op positivistische leest geschoeide Sovjet-utopie. Dit werk verdient meer bekendheid: Zamjatin zou het canonieke rijtje van Orwell, Huxley, Houellebecq etc. moeten aanvoeren.  

Ook de Vereende Staat merkt dat het de menselijke conditie nog niet zo gemodelleerd heeft als het had beoogd. Hoewel zij haar burgers altijd heeft voorgehouden dat er geen revoluties meer plaats zullen vinden (wat ook de Sovjetcommunisten propageerden omwille van machtscentralisatie), blijken er kritische burgers actief. En een daarvan is I-330. Op de ‘Dag van Eenstemmigheid’ blijkt het collectief dus toch niet zo eenstemmig, en de Vereende Staat plant zo snel mogelijk de operatie om de fantasie weg te snijden. Dit geeft Zamjatins Wij ook nog eens een spannend einde.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.