Etaleer je falen toch niet zo

‘Ik stuntel dus ik ben’ is het thema van de Maand van de Filosofie dit jaar. Vrij vlot na de aankondiging had ik mijn eerste uitnodiging binnen. „Beste mevrouw Jensen. Het thema is dit jaar ‘ik stuntel dus ik ben’. We dachten daarbij meteen aan u.”

Illustratie Kwennie Cheng 

Door ons falen te delen, lijkt het of we ‘waarlijk’ leven. Maar dat is schijn, weet Stine Jensen.

Stine Jensen, 29 mei 2019

Ik vond het een twijfelachtig compliment. Een zevenjarig meisje dat stuntelt, is schattig, maar hoe cool is het om als zevenenveertigjarige vrouw als stuntelaar te boek te staan? Toegegeven, ik heb mijn stuntelmomenten gehad en sommige heb ik ruimhartig met het publiek gedeeld. Zo deelde ik mijn twijfels over mijn ouderschap in een televisieprogramma, schreef ik een boek over mijn burn-out en werkte ik mee aan het project CV der mislukkingen.

Dat laatste was geïnspireerd door de Amerikaanse psycholoog Johannes Haushofer, die in 2016 een ‘CV of Failures’ publiceerde. Daarop stonden de beurzen en functies die hij (net) niet had gekregen en een lijst van afgewezen artikelen.

Zo’n faal-cv is interessant omdat het ook vragen oproept over het beoordelingssysteem binnen de wetenschap. Je kan een zeer goede beoordeling ontvangen voor een aanvraag, maar de beurs toch niet krijgen omdat er maar een paar uitverkorenen zijn. Je kunt veel werkuren en creativiteit in een aanvraag stoppen, een hoge beoordeling in de wacht slepen en toch falen. Werkt het systeem wetenschap dan naar behoren?

Haushofers faal-cv kreeg veel navolging. Hij werd er veelvuldig om geprezen en het staat nu ook op zijn cv: ‘bedenker van het faal-cv’. „Dit verdomde faal-cv heeft veel meer aandacht gekregen dan mijn gehele academische oeuvre bij elkaar”, aldus Haushofer.

Inmiddels is er een Faalfestival en een Zwelgavond

Omdat we in een prestatiemaatschappij leven waarin vooral successen zichtbaar zijn, vond ik het belangrijk om zelf mee te doen aan zo’n faal-cv-project. Maar zodra ik mijn faal-cv op sociale media had gezet, manifesteerde zich een paradox: hoewel ik werkelijk was teruggegaan naar schaamtevolle momenten, zaken die ik echt als falen beschouwde, kreeg het publiekelijk delen ogenblikkelijk iets kokets en extraverts. Kijk mij nou even uitkomen voor al mijn mislukkingen!

Ik ontdekte ook dat ik de faal-cv’s van andere deelnemers, onder wie Chris Zegers en Romana Vrede, gniffelend, ja zelfs als een smakelijk roddelblad tot mij nam en overging tot vergelijken (‘Zo erg als bij Henk van Straten is het bij mij gelukkig ook weer niet’). Noem het faaltoerisme. Mogelijk verklaart dit faaltoerisme ook waarom talkshows en kranten geen genoeg kregen van het mislukken van Twan Huys’ RTL Late Night, waarom deze mislukking tot een nationale kwestie werd verheven. Falen immers, is (lekker) nieuws en levert veel kliks op.

Terwijl de aandacht voor falen dus een reparatie beoogt te zijn van de prestatiemaatschappij, wordt falen op zichzelf een succesvol trendje: behalve de faal-cv is er inmiddels een Faalfestival, een Zwelgavond op televisie en diverse challenges op sociale media (je slechtste foto!). En nu wordt er dus een gehele maand aan het stuntelen gewijd.

Faalmoedig moeten we zijn!

Nu is stuntelen niet hetzelfde als falen. Stuntelen is onhandig gedrag dat goed kan aflopen. Kijk naar de acteur Hugh Grant; hij heeft in zijn films het stuntelen tot charmant handelsmerk van de Britse man gemaakt. Of naar de Ikea-kast waarbij je je door de gebruiksaanwijzing stuntelt om uiteindelijk toch resultaat te boeken. Bij falen is de mislukking een gegeven. Falen moet pijn doen, anders is het geen falen.

In seculiere westerse samenlevingen zullen mensen vaker het idee hebben dat ze falen. Immers, in een maakbare samenleving word je geacht controle te hebben over je handelen en over de uitkomst – daar ben je zelf verantwoordelijk voor. In religieuze samenlevingen niet, daar is de voorzienigheid, het goddelijk plan om in te berusten.

In een Ted Talk die miljoenen keren werd bekeken, stelde de Amerikaanse onderzoeker Brené Brown vast hoe extreem faalangstig we zijn geworden in de maakbare samenleving. We mogen niet mislukken. En dus verbergen we onze kwetsbaarheid, schaamte en verdriet. We verdoezelen onze kwetsbaarheid met „een paar biertjes, bananen en een muffin”. Maar we verdoven zo alles, zegt ze, ook de vreugde. En dus pleit ze voor moed. Want falen hoort bij het leven. „Het is de geboorteplaats van innovatie, creativiteit en verandering”, stelt ze opgewekt vast.

Ja, faalmoedig, dat zouden we moeten zijn!

Toen ik Brown voor het eerst zag spreken, dacht ik: „Wat dapper! Wat een vrouw!” Ze vertelde over haar inzinking, die ze aanvankelijk steevast „spiritual awakening” noemde, en over de rol van falen daarin, over hoe ze de kwetsbaarheid uit haar leven duwde.

Bij haar tweede Ted Talk over de kracht van kwetsbaarheid was Brown inmiddels een wereldberoemd faal- en kwetsbaarheidsexpert – de gelikte performance schemerde door deze Ted Talk heen: laat ik weer een grapje over mijn falen maken! Nu was ze als de kokette Hugh Grant, instrumenteel stuntelend door het leven om nog meer bemind te worden.

Kennelijk is er falen dat we sympathiek vinden (authentiek falen) en falen dat we afwijzen (instrumenteel ingezet voor eigen gewin).

IllustratieKwennie Cheng

Falen is noodzakelijk voor creativiteit en innovatie

Er was nog iets dat me niet lekker zat, en dat is de positieve boodschap over falen. Ik juich het toe dat allerlei taboes rondom de gevoelens bij falen meer ruimte krijgen, en als we de pijn verdoven met wat bananen: count your banana-blessings, zou ik zeggen. Maar wanneer de middelen om de pijn te verdoven steeds zwaarder worden, en ze steeds vaker worden ingezet, dan signaleer ik de geboorte van de verslavingsmaatschappij.

De gedachte dat falen noodzakelijk is voor goede zaken als creativiteit en innovatie, klopt. De falsificatie-theorie van filosoof Karl Popper (wie kennis wil vergaren moet zijn theorie niet verifiëren, maar falsifiëren, op zoek gaan naar waar de hypothese niet klopt) is baanbrekend in de wetenschap. In Browns verhaal is falen goed, want dat leidt tot iets moois. Maar zo’n happy end schept weer verwachtingen.

De voortreffelijke stuntelshow wordt steeds meer een gelikte routine

Het deed me denken aan het ‘faalkoken’ in het Deense toprestaurant Noma. In het beste restaurant ter wereld is falen geen optie. Maar vanwege de permanente prestatiedruk die dit met zich meebrengt, introduceerde chef-kok René Redzepi een avond voor zijn personeel waar het niet hoefde te presteren. Alles kon en mocht: bloemkool met ijs, friet met chocola.

Dat begon als een heerlijk feest, totdat bleek dat er af en toe geweldige creaties en innovaties ontstonden en dat mislukken, falen, stuntelen in feite, een instrument werd om tot nieuwe topprestaties te komen. Nu is glorieus falen een regelrechte must om de top te bereiken.

Dat geldt natuurlijk alleen voor de creatieve vakken. Wetenschappers, journalisten, rechters en politici kunnen zich misschien wat gestuntel permitteren; in een stevige afrekencultuur betekent echt falen het einde van je carrière.

Een borderliner samenleving

Meedenker en filosoof Haroon Sheikh attendeerde me er op dat we onder invloed van de digitalisering zijn gaan leven met het idee van permanent failure. Systemen immers, zijn per definitie imperfect, want altijd aan een update toe. Denk je net de juiste versie te hebben, zijn er weer bugs die moeten worden verholpen. Zo wordt een ideaal onbereikbaar en blijven we 24/7 doorwerken aan ‘de top’. Zie daar ook Twan Huys’ afscheidswoorden: hij was bezig geweest met de top. Daar hoort mislukken bij.

De permanent failure metafoor heeft consequenties voor ons welzijn. Psychiater Dirk de Wachter waarschuwde eerder voor een borderliner samenleving; we schieten van het ene uiterste in het andere, van succes naar het delen van diep falen, want dan lijkt het of we ‘waarlijk’ leven.

Maar liever waren we wat terughoudender, etaleerden we niet voortdurend ons succes, hingen we ons falen niet de hele tijd aan de grote klok. Hoewel ik dus in eerste instantie ‘ik stuntel dus ik ben’ wat lafjes vond als thema voor de Maand van de Filosofie, besef ik nu dat er in feite voor een discreet en rustig midden is gekozen.

De uitnodigingen op mijn pad zal ik aannemen, maar wees gewaarschuwd. Mijn eerste lezing over stuntelen zal authentiek zijn, daarna wordt mijn performance steeds meer een gelikte routine, een voortreffelijke stuntelshow.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.