‘Je bent een idioot, maar dat geeft niet. Ik ook’

Filosoof Alain de Botton pleit voor mildheid, tegenover de ander, maar ook tegenover onszelf. ‘We zijn allemaal krankzinnige schepsels, die continu domme dingen doen.’

De Botton, bijna 50, worstelt zelf ook in het leven: ‘Het viel niet mee om me te bevrijden van verwachtingen.’
De Botton, bijna 50, worstelt zelf ook in het leven: ‘Het viel niet mee om me te bevrijden van verwachtingen.’Fotografie: Filip van Roe

CV

Geboren: 20 december 1969, in Zürich, Zwitserland. Zijn jeugd heeft hij omschreven als ‘financieel­ zorgeloos, maar emotioneel verwaarloosd’. Vanaf zijn achtste ging hij naar een kostschool in Oxford, Engeland.

Studie: geschiedenis in Cambridge, filosofie in Londen.

Boeken: onder meer ‘Proeven van liefde’ (1993), ‘Hoe Proust je leven kan veranderen’ (1997), ‘De troost van filosofie’ (2000), ‘Statusangst’ (2004) en ‘Weg van liefde’ (2016).

In 2008 richtte hij The School of Life op, waar hij inmiddels fulltime werkt.

Onlangs verscheen ‘The School of Life – An Emotional Education’.

Het decor is zo doordacht dat het bijna cult is. Schrijver en filosoof Alain de Botton (49) ontvangt zijn gesprekspartners steevast in zijn schrijversappartement in Belsize Park, Noord-Londen. Altijd in dezelfde kamer aan de tuinzijde, de gast met zicht op een boekenkast vol oude filosofen en andere denkers die zijn gedachtegoed hebben gevoed en aangescherpt. Tussen de twee fauteuils een lage tafel met daarop een fles bronwater en twee glazen, die De Botton met zorg gevuld houdt.

Een en al voorkomendheid, maar zonder prietpraat. De enscenering heeft iets sobers, maar dwingt vooral tot aandacht. Hij mag dan een van de bekendste filosofen van deze tijd worden genoemd, bestsellerauteur zijn en te boek staan als begenadigd spreker, het gaat niet om succes, niet om de man, maar om de inhoud.

Hij vergist zich geregeld, maar probeert zoveel mogelijk te praten in termen van ‘wij’. Wij van The School of Life, de school voor emotionele ontwikkeling, waar inzichten uit de filosofie, cultuur en wetenschap worden toegepast op het dagelijkse leven. Met lezingen en cursussen met titels als ‘Hoe vind je liefde?’, ‘De kunst van het mislukken’ en ‘De filosofie van seks’. De Botton was een van de oprichters van The School of Life, in Londen. Er zijn intussen wereldwijd vestigingen, waaronder, sinds 2014, een in Amsterdam.

Op tafel ligt, net verschenen, The School of Life – An Emotional Education. Het boek belooft ons te leren hoe we onszelf beter kunnen begrijpen, hoe we beter kunnen communiceren en een leven met meer voldoening kunnen leiden. Het is zijn magnum opus. ‘Het is alles wat we te bieden hebben. Onze bijbel.’

Introduced by Alain the Botton staat er op het omslag. Wie schreef de rest? ‘Nou, uhh, ik. Grotendeels.’ Hij lacht geamuseerd, zoals hij vaak zal doen, zeker als hij zich betrapt voelt op een wat al te simpele voorstelling van zaken. Het was een inspanning van velen, legt hij uit. In Londen biedt The School ook psychotherapie, veel ideeën uit het boek komen van de therapeuten daar.

‘Ook een moeder denkt soms: had ik maar nooit kinderen gekregen. Is dat erg? Welnee!’

Therapie voor iedereen

Pas aan het einde van het gesprek­, bij de vraag wat hij zelf het moeilijkst vindt in het leven, blijkt hoezeer zijn bescheiden houding samenhangt met een persoonlijke metamorfose. ‘Vrij zijn. Mijn eigen leven leiden. In december word ik vijftig, in zekere zin heb ik al niet meer zoveel tijd. Dus heb ik veel nagedacht: welk leven wil ik leiden? Niet: welk leven willen anderen dat ik leid of vind ik dat ik zou moeten leiden, maar wat wíl ik? Ik was de grote schrijver, altijd in het middelpunt van de aandacht. Dat was zo ontstaan, maar geen bewuste keuze. Inmiddels werk ik bij The School of Life, met collega’s, in een team. Ik ben elke dag op kantoor. Ik leid dus een compleet ander leven dan vijf jaar geleden, maar het geeft me veel meer voldoening. Het viel niet mee me te bevrijden van verwachtingen. Maar de onvrijheid zat vooral in mezelf.’

Het is dit soort introspectie en zelfbewustzijn dat hij de mensheid gunt. ‘Als ik aan een zaal vraag wie zich vaak angstig voelt, steken de meeste mensen een hand omhoog. Als ik vraag: wie vindt zichzelf leuk, reageert een minderheid. Veel mensen vinden het leven moeilijk. Mensen lijden. De gesprekken die we hebben, op kantoor, maar ook met vrienden en familie, gaan vaak maar over een deel van ons leven. Veel mensen willen een stukje van je: de familieman, de sportvriendin, de gangmaker. Waar moet je heen met je pijn, verlies, schaamte?’

‘Ik blijf me erover verbazen hoe weinig we doen om elkaar te helpen, hoe weinig we onze kennis delen­ op het gebied van emoties. Kijk wat je allemaal moet leren voordat je in een auto mag rijden, maar we krijgen nog geen vijf minuten­ instructie als het gaat om de grote zaken in het leven. Misschien krijgen we een boek waar we iets aan hebben als we dertig zijn, en zegt iemand iets nuttigs als we veertig zijn, maar het is too little, too late. En te sporadisch. We hebben het vreemde idee dat het verheven is om mensen alleen te laten met hun gevoelens, want die zijn privé. Ik ben verliefd, dus ik ga trouwen. En iedereen zegt: “O, wat fantastisch.” In plaats van: “Wacht, laten we even kijken naar jullie als koppel, is dit een goed idee?”’

Pubers van zestien

Terwijl veel kennis eenvoudig is over te brengen, zegt De Botton. Hij denkt aan theorie over hechtingsstijlen – ben je angstig, vermijdend of veilig gehecht – of bepalen of je introvert of extravert bent. Met dat soort basiskennis kun je mensen al veel meer inzicht geven in hun gedrag, waarom ze moeilijk relaties kunnen vasthouden, of snel in conflict komen. ‘We kunnen pubers van zestien dingen leren die hun leven veranderen. Over hun achtergrond en welk effect dat op ze heeft gehad, en wat dat betekent in hun relaties met anderen.’

Zou u therapie willen voor elke zestienjarige? ‘Waarom niet? We vaccineren omdat het onze gezondheid ten goede komt. We flossen en gaan naar de mondhygiënist om onze tanden te behouden. Maar we doen niets voor onze emotionele gezondheid. Ik wil toe naar een wereld waarin mensen over tweehonderd jaar zeggen: “Mijn hemel, hoe er toen werd omgegaan­ met emotionele gezondheid, dat lijkt wel middeleeuwse tandheelkunde. Rotte kies? Trek er maar uit!” Want dat is in essentie hoe we het nu doen. O, ik ben vier keer gescheiden, want ja, zo liep het nu eenmaal. Het ging niet meer. En ja, een van mijn kinderen is nu psychiatrisch patiënt en de ander is gescheiden, maar ja.’

Zucht. ‘Echt ongelooflijk.’

‘Kijk wat je allemaal moet leren voordat je auto mag rijden’, zegt De Botton, ‘maar we krijgen nauwelijks instructie over de grote zaken in het leven.’
‘Kijk wat je allemaal moet leren voordat je auto mag rijden’, zegt De Botton, ‘maar we krijgen nauwelijks instructie over de grote zaken in het leven.’

Intolerant voor tegenslag

Het is een teken van deze tijd dat we zo ploeteren, zegt De Botton. De boodschap is: je kunt alles worden, alles bereiken. Dus zijn het perfecte liefdesleven en de perfecte baan binnen handbereik. ‘Dat klinkt prachtig, maar tegelijkertijd is het wreed, want o wee als het je niet lukt, dan heb je dat volledig aan jezelf te wijten. Vroeger was het wrede dat niemand zich kon ontworstelen aan zijn afkomst. Maar dat bracht ook een soort gedeelde verantwoordelijkheid; ik hoor nu eenmaal bij dit dorp, bij deze familie. Nu heeft iedereen mogelijkheden, dus is het: ren zo hard je kunt, en de winnaar is de winnaar, en de verliezer – helaas – de verliezer. We geloven ook niet meer in omstandigheden. Iemand die failliet gaat, had geen pech, maar heeft het verkeerd gedaan. Die hardheid veroorzaakt veel psychische nood. Mensen voelen zich mislukkelingen, zijn boos op zichzelf, teleurgesteld, beschaamd, onzeker. Ik denk dat dit een belangrijke bron is voor burn-out, depressie en suïcide.’

‘De eerste die dit beschreef was Emile Durkheim, een Franse socioloog, eind 19de eeuw. Het viel hem op dat het aantal suïcides enorm steeg toen de maatschappij industrialiseerde en hij vroeg zich af hoe dat kon in een samenleving die juist rijker werd. Zijn analyse: hoe moderner de maatschappij, hoe meer we ons geïsoleerd voelen. Van God, van elkaar. Iedereen is existentieel eenzaam.’

Veel invloedrijke denkers van dit moment, zoals de Vlaamse psychiater Dirk De Wachter, menen dat ons probleem is dat we geobsedeerd streven naar geluk. Ook De Botton stelt dat we zowel in relaties als in het werk te veel zijn gaan verwachten. We verwachten alles van een partner: vriendschap, steun, inspiratie, spanning, goede seks. En we maken continu de balans op: ben ik gelukkig, wil ik verder in deze relatie? In zijn boek Weg van liefde ontleedt De Botton hoe irreëel onze romantische kijk op de liefde is, waarbij we geloven in een ware met wie we zo versmelten dat we elkaar altijd intuïtief zullen aanvoelen en de passie oneindig aanhoudt. Een Hollywood-plaatje dat weinig van doen heeft met het echte leven.

‘We vertellen ons eigen verhaal al niet met mildheid. We zijn hard voor onszelf’

Die irreële verwachtingen maken mensen intolerant voor de tegenslag die nu eenmaal bij het leven hoort. ‘Als je zegt: “In een goede liefdesrelatie zul je vaak ongelukkig­ zijn”, zegt iedereen: “Nee joh!” Maar het is: ja! Zoals je ook een baan kunt hebben die je op het lijf geschreven is, maar waarbij je toch een keer per maand denkt: dit is verschrikkelijk, dit hou ik niet vol. En zoals je als prima moeder toch soms denkt: had ik maar nooit kinderen gekregen. Is dat erg? Welnee! Mensen weten niet goed wat normaal is. Als we ruimdenkender worden over wat we mogen voelen, kunnen we gaan zien dat ons leven misschien gewoon goed genoeg is.’

Voldoening is beter dan geluk

Het begrip geluk vindt hij niet behulpzaam. ‘Weinig mensen zullen volmondig kunnen beamen: ja, ik ben gelukkig. Wij gebruiken graag het woord “voldoening”. Omdat je voldoening kunt voelen, maar tegelijk een beetje ongelukkig kunt zijn. Je kunt vreselijke dingen meemaken, te veel tegelijk op je schouders hebben, maar toch het gevoel hebben: dit is mijn leven en dat is oké.’

Laat pijn en tegenslag onderdeel worden van wat we normaal vinden, is de boodschap. Toch zijn er steeds meer mensen die vaker van relatie of baan wisselen. Ziet hij dat als een te makkelijke weg? ‘Ik wil zeker niet suggereren dat het altijd goed is om te blijven. Maar de vraag is: waarom ga je? Er zijn mensen die continu in iets nieuws stappen zonder dat ze goed begrijpen waarom en wat ze dan beogen. Ze herhalen gewoon het patroon. Ik zou zeggen dat je op z’n minst iets moet leren.’

Als we meer voldoening willen, moeten we harder met onszelf aan de slag. Bereid zijn naar ons eigen gedrag te kijken, misschien in therapie gaan, boeken lezen over emoties en relaties, moeilijke gesprekken met elkaar voeren. Bewust­ werken aan onze persoonlijke groei. Emotionele intelligentie is vaardigheid nummer één om de 21ste eeuw mee te lijf te gaan, meent De Botton.

Wat is het eigenlijk precies?

‘Een emotioneel intelligent persoon is zich bewust van zijn gevoelens en behoeftes en is in staat ze te delen met anderen. Zonder drama. Vriendelijk, geduldig en kalm. Stel, jij hebt een relatie. Je voelt aan dat je partner boos is, dus vraag je: “Wat is er?” “Niets”, zegt de ander. Je probeert nog eens: “Echt niet?” “Nee, laat me met rust.” Dan heb je een conflict en is er niets blootgelegd of opgelost. Als de ander zou antwoorden: “Je hebt me teleurgesteld. Je flirtte met iemand anders, en nu ben ik boos. Misschien bedoelde je er niets mee, maar het raakte me”, dan ben je in gesprek en kun je dicht tot elkaar komen. En uitleggen dat je gevoelig bent voor afwijzing omdat je moeder je verliet toen je drie was.’

Maar het vraagt dan wel twee emotioneel intelligente mensen, want de partner hoopt dat er de volgende keer rekening wordt gehouden­ met deze kwetsbaarheid. ‘Absoluut. Maar de kans daarop is groter als de kwetsbaarheid is uitgesproken. Vergelijk het met sorry zeggen. Als de een dat welgemeend doet, zal de ander daar ook eerder toe neigen. En als jij, in dit voorbeeld, weinig kunt met de openheid van je partner, is het ook emotioneel intelligent van hem als hij zegt: deze relatie is niet de juiste voor mij, ik stop ermee.’

Ik vraag me af of veel mensen dit kunnen. ‘Nee. Omdat ze alleen worden gelaten met hun problemen, niemand heeft het ze geleerd.’

Waarschijnlijk is het antwoord complex

Een ander voorbeeld dat hij noemt gaat over compassie. ‘We weten heel goed hoe we van kinderen moeten houden, veel beter dan van elkaar. Als een kind iets stouts doet, gebruiken we onze verbeelding. Misschien is het kind moe of kan het de woorden niet vinden. Dat is liefde: de energie om met verbeelding naar iemand te kijken. Bij volwassenen verliezen we ons geduld, hebben we nauwelijks oog voor omstandigheden en nemen we zaken persoonlijk. Als we bereid­ zouden zijn onze verbeelding te gebruiken, zouden we zien dat onze partner geen rotzak is, maar iemand die gekwetst is. Of onze baas iemand in het nauw.’

Dus, zegt hij, oordeel niet te snel. Je weet zelden waarom iemand­ iets doet of op een bepaalde manier reageert. Waarschijnlijk is het antwoord complex. ‘Zo is literatuur ook altijd opgebouwd. Lees Madame Bovary of Anna Karenina. Dan zeg je ook niet: wat een idioot, wat een mislukkeling. Dan begrijp je hoe iemand tot wanhoop komt. Met nuance. Maar vaak vertellen we ons eigen verhaal al niet met mildheid. We zijn ook hard voor onszelf.’

‘The School of Life – An Emotional Education’
‘The School of Life – An Emotional Education’

Het is een misverstand te denken dat emotionele intelligentie iets met cognitie van doen zou hebben, zegt hij. Kijk maar naar de goed opgeleide mensen om ons heen: zijn die emotioneel intelligent? En iedereen kent wel het voorbeeld van iemand zonder opleiding die heel fijngevoelig is en tegen iedereen het juiste weet te zeggen. ‘Dat is er zo mooi aan, het is absoluut niet snobistisch. We zijn allemaal een mix van intelligentie en domheid op verschillende terreinen. Wat mij betreft is dat een conclusie waar we best wat vaker om zouden mogen lachen.’

Je bent een idioot

Hij vertelt over de cursus zelfvertrouwen van The School of Life. ‘Een dergelijke cursus op Amerikaanse leest zou mensen vertellen hoe prachtig ze zijn, en sterk en intelligent. Wij zeggen: je bent een idioot. Maar dat geeft niet, want dat ben ik ook. We zijn allemaal krankzinnige schepsels die continu domme dingen doen. Dus maak je niet zo druk over die date of je nieuwe bedrijf, en accepteer dat er dingen misgaan en je het niet in de hand hebt.’

U lijkt met elk onderwerp hetzelfde te doen. U geeft mensen de realistische, maar toch lichtelijk pessimistische kijk, en geeft ze dan wat hoop terug. Lachend: ‘Go down, to go up. Misschien wel. Interessant idee.’ Na even nadenken: ‘Kijk, wat helpt iemand? We denken dat optimisme energie geeft, maar soms helpt een donkere kijk. Op de universiteit las ik veel over de stoïcijnen in het oude Rome. Ik herinner me hoe hun adviezen me zo duister voorkwamen. Iemand was angstig en dan was de repliek: als het echt erg wordt, kun je je altijd nog van kant maken. Ik was gechoqueerd, maar vond het ook interessant. Niet zeggen: het komt goed, het wordt beter. Maar het tegenovergestelde: misschien wordt het nog erger. En weet je, misschien is dat zo erg nog niet. Het gaat in tegen onze intuïtie, maar volgens mij kunnen we er veel van leren.’

Ziet u ook hoopvolle tekenen des tijds?

‘Mensen stellen vragen, misschien wel meer dan ooit. En internet­ stelt mensen in staat gelijkgestemden te vinden en zich te verbinden. Ik denk dat we de komende jaren steeds meer experimenten zullen zien met hoe we willen leven, we zijn nog zo conservatief. Gisteren sprak ik iemand die vertelde dat hij ging scheiden. Ik vroeg waarom. Ze hadden geen goed seksleven, zei hij. En ik vroeg: “Maar waarom denk je dat je een goed seksleven moet hebben om getrouwd te zijn?” “Dat weet toch iedereen”­, zei hij. “Maar voel jij dat ook zo”, vroeg ik. “Misschien kun jij een fijn huwelijk hebben zonder.”’

‘We hebben het vreemde idee dat het egoïstisch is je eigen verlangens te formuleren’

‘Ik denk dat we losser gaan komen van conventies. Losser van hoe het zogenaamd hoort. Zodra mensen vragen gaan stellen komen ze ook tot andere antwoorden. Er zijn veel manieren waarop we kunnen liefhebben en werken. Je kunt getrouwd zijn, maar niet bij elkaar wonen. Geen kinderen willen of kinderen delen. Op talloze manieren samenwerken en opdrachten delen. Er zijn zoveel levens­ die nog niet geleefd worden.’

Wat weerhoudt mensen ervan hun eigen koers te varen? ‘We denken dat iedereen veel te veel met zichzelf bezig is, maar er is een leger brave jongens en meisjes die hun hele leven bezig zijn te pleasen. Hun ouders, de onderwijzer, hun geliefde, de kinderen. Ze hebben een tegenovergesteld probleem: ze zijn te onbaatzuchtig. Ik zou wel een opleiding willen volgen, maar ja, mijn baas. Ik heb eigenlijk de behoefte vaker alleen te zijn, maar ja, mijn partner. Applaus voor je empathie. Maar hoe zit het met jouw leven? We hebben het vreemde idee dat het egoïstisch is je eigen verlangens te formuleren. Terwijl het bevrijdend kan zijn.’

Alain de Botton in Nederland

Op 12 oktober spreekt Alain de Botton in de Nationale Opera & Ballet in Amsterdam. Aanvang: 10.00 uur. Kaarten en info: theschooloflife.com/amsterdam.

Bron: FD.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.