Hoe Bellingcat de waarheid onthult in een ‘post-truth’-wereld

Tijdens IDFA 2018 ging Truth in a Post-Truth World in première, over het burgerjournalistencollectief Bellingcat. Na afloop kwam oprichter Eliot Higgins net op tijd binnenvallen om wat vragen te beantwoorden. De documentaire (kijk ‘m hier) had hij niet gezien, want hij was te druk met besprekingen en het regelen van een nieuw kantoor in Den Haag. Bellingcat is hot.

Door Gerard Janssen, 20 april 2019

OPNIEUW RELEVANT, WANT

De documentaire Truth in a Post-Truth World over Bellingcat is bekroond met een International Emmy Award. Gerard Janssen schreef in 2018 dit stuk over het burgerjournalistieke netwerk en hun zoektocht naar de waarheid.

Een kleine jongen wordt neergeschoten. De beelden verspreidden zich over social media, als illustratie van de verschrikkingen in Syrië. Maar dit filmpje kwam niet uit Syrië. Het was in Malta opgenomen door een Noorse filmmaker. In de documentaire Truth in a Post-Truth Worldhier te bekijken, zijn verschillende voorbeelden te zien van hoe acteurs bomaanslagen in scene zetten en executies naspelen. Het is om paranoïde van te worden. Wat is waar? Wat kun je nog vertrouwen?

Nog niet zo lang geleden was het overzichtelijk. Met z’n miljoenen keken we naar hetzelfde Achtuurjournaal en lazen we de volgende ochtend dezelfde kranten. Als je wilde laten merken dat je een goed geïnformeerd persoon was, dan beweerde je dat je een paar kranten per dag las en als je echt belangrijk was – een minister of zo – dan las je ook de Times, Le Monde en de Herald Tribune. Iedereen vertrouwde op de reputatie van de grote nieuwszenders. De NOS en de BBC hadden een aureool van betrouwbaarheid. Als we in de maling werden genomen, werden we allemaal tegelijk in de maling genomen.

Iedereen met een smartphone heeft zijn eigen satellietwagen, cameraploeg en geluidsman.

Met de opkomst van social media is dit radicaal veranderd. De timeline op Facebook, Twitter of Whatsapp brengt het nieuws. ‘Vrienden’ delen belangrijke nieuwtjes en interessante weetjes. Daarbij is de stroom van informatie geëxplodeerd. Iedereen met een smartphone heeft zijn eigen satellietwagen, cameraploeg en geluidsman en kan wanneer die maar wil ‘live’ de lucht in gaan. Burgers in de Gazastrook verslaan de bombardementen van het Israëlische leger. Alle filmpjes uit de oorlog in Syrië beslaan inmiddels meer tijd dan het hele conflict zelf duurt. Het is onmogelijk om alles te bekijken, laat staan om alles te controleren op echtheid.Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland in je mail, twee keer per week.Ja, dit wil ik >

DE BESTE OPEN-SOURCE-PUZZELAARS TER WERELD

Dit is wel wat het collectief Bellingcat zoveel mogelijk probeert te doen. In Truth in a Post-Truth World maakt de kijker kennis met een paar van de beste open-source-puzzelaars ter wereld. Eric Toler, een Amerikaan met een passie voor Russische literatuur; Veli-Pekka Kivimäki, een Finse militair expert; Hadi Al-Khatib, de oprichter van The Syrian Archive; Timmi Allen, een oud-stasimedewerker die video’s analyseert en de Nederlandse Christiaan Triebert, een geografische-GPS-whizzkid, die een ‘bovennatuurlijke’ gave heeft om foto’s en video’s te lokaliseren. Hij reist de wereld over om mensen te leren hoe je de Bellingcatmethode toepast. En sinds kort werkt hij voor de New York Times. Het zijn het type mannen die je aantreft bij een schaakavond in een café met duizend verschillende soorten Belgisch bier.

bellingcat
Bellingcat-journalist Christiaan Triebert, het type man dat je verwacht in een café met duizend soorten Belgisch bier.

Een belangrijk deel van hun werk bestaat uit het checken of filmpjes die viral gaan echt zijn. Een van de manieren is door naar geografische details te kijken. Een bergtop. De locatie van de bomen. De schaduwen, die verraden welke tijd het is. Een blikje frisdrank. Ook een machtig wapen is de gezichtsherkeningssoftware van de grote zoekmachines. Die van het Russische Yandex werkt het best. Als een persoon daarmee geïdentificeerd kan worden, is hij vaak te vinden op Facebook of VKontakte (het Russische Facebook, zeg maar). Via een moeder, zus of vrienden en vrienden van vrienden kan vervolgens een hele groep neofascisten, of Russische militairen in kaart gebracht worden.

Voor de volhardende fanatiekeling zijn er interessante signalen te vinden op social media.

In zekere zin zijn social media te beschouwen als een soort spionagesatelliet die ruwe data levert en die voor het grootste deel ruis bevat, maar waarin voor de volhardende fanatiekeling interessante signalen te vinden zijn. Zeker als er gebeurtenissen plaatsvinden waarbij veel mensen de telefoon uit de zak trekken en filmen of foto’s maken. Als je weet waar je moet kijken, kun je met behulp van Facebook, Twitter en Google Earth enorm veel informatie opgraven. Het enige wat je nodig hebt is een laptop en een internetverbinding.

BROWN MOSES, DE WERKLOZE GAMER

Net als veel inlichtingendiensten kreeg Eliot Higgins (1979) dit in de gaten tijdens de Arabische lente van 2011. De Facebook-revolutie. Als je de juiste mensen volgde kon je de gebeurtenissen real time volgen. Dat is precies wat de werkloze gamer Eliot Higgins deed. En zo rolde hij in de revolutie in Syrië en de daaropvolgende oorlog. Hij had niet meer kennis van wapens dan ‘de gemiddelde Xbox-gebruiker’, maar het werd een hobby om te kijken naar de wapens die in beeld kwamen. Waar kwamen ze vandaan? Waren het Amerikaanse wapens?

Onder het pseudoniem Brown Moses maakte hij zijn vindingen in een blog wereldkundig, waarmee hij diepe indruk maakte. Gewoon door naar foto’s en filmpjes te kijken die voor iedereen toegankelijk waren wist hij een schat aan informatie te vergaren en fake news te weerleggen. Hij was een one-man intelligence unit, die met aandacht gevolgd werd door journalisten en inlichtingendiensten. Ook gelijkgestemden die er gelijksoortige hobby’s op nahielden wisten Higgins te vinden en vulden hem aan.

bellingcat
Bellingcat-oprichter Eliot Higgins

De overvloed aan informatie op social media heeft geleid tot een informatieoorlog. Het principe is eenvoudig. Als je informatie krijgt die aansluit bij je wereldbeeld, dan is het niet in jouw belang om te kijken of die informatie wel klopt. Als je dit psychologische principe begrijpt is het een koud kunstje om mensen te geven wat ze willen lezen en bekijken.

Inlichtingendiensten en marketingbureaus brengen de verschillende bubbels in kaart en voeden die bubbels met informatie, zodat ze verder uit elkaar bewegen. Verdeel en heers. Een spel dat marketingbureaus en inlichtingendiensten heel bewust spelen en inmiddels perfect beheersen. CNN, BBC, en ook de NOS spelen vaak onbewust mee. Zo publiceerde de NOS onlangs een met antisemitische denkbeelden doorspekt artikel met de kop ‘George Soros: invloedrijke bemoeial met tentakels ver in de wereldpolitiek’. De hoofdredacteur trok het stuk schielijk in. Lees ook Bellingcat-oprichter Eliot Higgins: YouTube-journalist en Syrië-expert19 juni 2014

MEESTERSTUK MH17

En Bellingcat? Is Bellingcat zelf wel te vertrouwen? Is het geen organisatie die door inlichtingendiensten wordt gebruikt om informatie verkrijgen door spionage ‘wit te wassen’, zoals WikiLeaks de laatste jaren gebruikt lijkt te zijn door de Russische inlichtingendienst? De verdenking die online veel opduikt: dat Bellingcat een verlengstuk is van CIA, MI5, MI6 of Mossad.

Een belangrijke troef is dat alles wat op Bellingcat verschijnt open source is. De filmpjes en landkaarten waarop zij hun analyses baseren, zijn door iedereen te vinden en te bekijken. Op YouTube, Facebook, Google Maps of de Russische en Chinese equivalenten daarvan. Hun meesterstuk is de analyse van de raketaanslag op de MH17. Op basis van alle filmpjes, foto’s en audiofiles die online verschenen wisten ze overtuigend aan te tonen dat een Russische legereenheid het vliegtuig neerhaalde met een Buk-raket.

‘De Russen’ blinken uit in het schaamteloos verspreiden van valse informatie.

Het unieke van de Bellingcat-methode is dat ze pas publiceren als ze een gedetailleerd rapport kunnen schrijven, met verwijzingen naar open bronnen die voor iedereen toegankelijk zijn. Het is meer onderzoek dan journalistiek. Het lijkt op het werk van advocaten en inlichtingendiensten, maar dan gericht op materiaal dat door iedereen op te zoeken is.

De eenvoudige verklaring dat ‘de Russen’ vaak het doelwit van Bellingcat zijn, is dat ‘de Russen’ West-Europa als doelwit hebben en daarnaast uitblinken in het schaamteloos verspreiden van valse informatie. Russische propaganda is low hanging fruit, vaak makkelijk te ontmaskeren. En perfect puzzelmateriaal voor de beginnende Bellingcatter. Claire Wardl, een expert op het gebied van desinformatie en een van de talking heads in de documentaire, wijst er terecht op dat dezelfde technieken ook door westerse diensten gebruikt worden in andere landen. De zogenaamde JTRIG-documenten uit de Snowden-files laten zien dat de Britse geheime dienst geen haar beter is. Hooguit geraffineerder.

VERONTRUSTENDE KWETSBAARHEID

De zaken die in de documentaire langskomen zijn donker: het neerhalen van de MH17, het vermoorden van islamitische strijders in Libië, het vergiftigen van Sergej Skripal en het moorden in Syrië. Bellingcatters worden geconfronteerd met de meest gruwelijke beelden en nemen het vaak op tegen psychopathische moordenaars. Mannen die geen scrupules kennen. Tegenstanders die er geen moeite mee hebben om iemand uit de weg te ruimen.

Wat daarom verontrustend duidelijk wordt, is de kwetsbaarheid van de groep. Ironisch genoeg lijkt op basis van deze documentaire de woonplaats van sommige Bellingcat-medewerkers makkelijk te achterhalen. Ze communiceren met elkaar via Direct Mail en Slack. Voor hackers die in dienst zijn van overheden over miljardairs moet het een koud kunstje zijn om mee te kijken, om privé-informatie te achterhalen om leden zwart te maken, of erger. Alleen Timmi Allen heeft hiermee te maken gehad.

Dat de mannen van Bellingcat nog relatief met rust gelaten worden is misschien omdat de strijd ongelijk is. Het kost soms jaren om de locatie van een foto te achterhalen. In diezelfde tijd zijn er duizenden nieuwe nepfoto’s geplaatst. En het delen van een berichtje dat je beeld van de wereld bevestigt, is makkelijker en geeft meer voldoening dan het doorspitten van een lijvig rapport van Bellingcat.

En ook dat is geen inzicht waarmee je scoort op social media.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.