Niet zo Nederlands

Wat is de overeenkomst tussen klompen, Delfts blauw en Sinterklaas? Ze zijn allesbehalve Nederlands

Ze klinken allemaal typisch Hollands, maar bij nadere inspectie blijken veel van onze symbolen weggeplukt uit de rest van de wereld. Misschien is vooral het jatten van tradities écht Nederlands.

Het Huis van Oranje is een smeltkroes van Duits, Russisch, Engels en inmiddels ook Argentijns bloed.

Van Duitsen bloed

Symbool? De koning

Oorsprong? Koning Willem-Alexander hoort bij Nederland, maar hoe Nederlands is hij eigenlijk? Volgens de gangbare definitie is de koning zelf allochtoon. Zijn vader, Claus, kwam namelijk uit Duitsland. Zijn afkomst is zelfs voor ruim negentig procent Duits, als we tot vier generaties teruggaan, met een Duitse vader, Duitse grootvader, Duitse overgrootvader én Duitse betovergrootmoeder. Nog verder terug is ook Engels en Russisch bloed te vinden, en nog meer Duitse voorvaderen. Doordat Willem-Alexander jaarlijks zijn verjaardag koekhappend, zaklopend en spijkerpoepend doorbrengt, is hij toch aardig geïntegreerd.

Verhollandst? Ook de vader des vaderlands, Willem van Oranje, was van Duitse afkomst, dus Willem-Alexander heeft het niet van een vreemde. Van de laatste zeven koningen of koninginnen kozen er vijf voor een Duitse partner. Willem- Alexander week daarvan af, maar hij heeft het koningshuis met een Argentijnse vrouw niet veel Nederlandser gemaakt.

Istanbol

Symbool? Tulpen

Oorsprong? In het wild komt de tulp op een boel plekken voor, vooral in Azië, van Turkije tot aan China. Maar niet in Nederland. 500 jaar geleden had geen Nederlander ooit tulpen gezien. De oosterse oorsprong is nog altijd te herkennen in het woord tulp, dat dezelfde taalkundige oorsprong heeft als de (ook niet erg Hollandse) tulband, waarschijnlijk vanwege de vorm. En toch durven we de hoofddekselbloem Nederlands te noemen.

Verhollandst? De tulpenverspreiding in westelijk Europa begon toen een Oostenrijkse ambassadeur de tulp in 1551 van Turkije naar Oostenrijk bracht. In 1593 plantte de Franse botanicus Carolus Clusius ook tulpen in de hortus botanicus van de Leidse universiteit. Al gauw ontstond een ware tulpenrage, die zelfs leidde tot inbraken in de hortus om bollen te stelen. Kwekers ontwikkelden talloze nieuwe soorten en de handel in tulpenbollen liep storm. Tijdens de tulpenmanie tussen 1634 en 1637 gingen de prijzen door het dak, waarna de link met Nederland definitief gelegd was. Nog altijd is Nederland ’s werelds grootste tulpenproducent, dus de Nederlandse associatie met tulpen is niet volledig ten onrechte. Maar ondertussen is de tulp ook het symbool van de Turkse stad Istanbul, waar de geschiedenis begon.

Pauperporselein

Symbool? Delfts blauw

Oorsprong? Delfts blauw is een ouderwets staaltje kopieerkunst, uit China. Porselein werd daar al vanaf de zevende eeuw gebakken, en kwam pas zo’n 600 jaar later naar Europa. Ontdekkingsreiziger Marco Polo bedacht de naam, omdat hij porselein vond lijken op schelpen van de zeeslak: porcella in het Italiaans. Toen het slakkenkeramiek zijn weg naar Europa vond, was het meteen een bestseller.

Verhollandst? Chinees porselein was extreem duur, vanwege de lastige logistiek. Delftse pottenbakkers ontwikkelden in de zestiende eeuw een budgetvariant, maar ze hadden het knap lastig: de Chinezen hielden hun recept strikt geheim, waardoor de pottenbakkers moesten improviseren. Delfts aardewerk is dan ook goedkope namaak. Echt porselein is wit van binnen, de Delftse variant is gewoon wit geglazuurd aardewerk. Toch werden de pottenbakers zo goed in de boel faken dat Delfts blauw tafelgasten wist te imponeren. De Delftenaren zwoeren Chinese motiefjes af en ontwikkelden hun eigen stijl. Van 1650 tot 1750 maakten wel honderd fabrieken Delfts blauw aardewerk, totdat de Engelsen Nederland versloegen door nog goedkopere nep te kleien.

’t Is een vreemd’ling zeker

Symbool? Sinterklaas

Oorsprong? De stoomboot mag dan jaarlijks uit Spanje komen varen, maar eigenlijk komt Sint-Nicolaas uit Turkije. Nicolaas van Myra woonde in de vierde eeuw in het huidige Turkije. Over hem zijn nauwelijks betrouwbare feiten bekend, maar des te meer onbetrouwbare legendes. Zo wekte Sint-Nicolaas volgens verhalen drie vermoorde studenten weer tot leven. Een goedheiligman was hij dus zeker, maar waarom hij nu pepernoten bakt en over daken trippelt, vraagt wat uitleg.

Verhollandst? Nicolaas werd in de Middeleeuwen bijna overal in Europa vereerd. Hij was populair als beschermheilige van zeevaarders. Op 6 december vonden eeuwenlang evenementen plaats vanwege Sint-Nico-laas, maar elders in Europa veranderde hij niet in een goedlachse bejaarde die cadeautjes door de schoorsteen kwakt. Dat begon waarschijnlijk bij de zestiendeeeuwse Reformatie, toen Nederland grotendeels protestants werd. Een protestant kon geen katholieke heilige vereren, maar een feestje opgeven was ook weer zowat. En dus veranderde Sinterklaas in een volksfeest. Er ontbraken nog wel veel van de nu bekende symbolen. Het Nederlandse kinderboekje Sint Nikolaas en zijn knecht uit 1850 gooide de boel definitief om. Daarin staat beschreven dat Sint-Nico-laas met een stoomboot uit Spanje kwam en met zijn paard over de daken trok. Sinds diezelfde tijd wordt Sinterklaas ook nagespeeld met baard en mijter.

Bijna was de kikker hét symbool van Nederland geworden

Buitenlandse brul

Symbool? De leeuw

Oorsprong? Geloof het of niet, maar de leeuw is geen inheemse soort op de Veluwse savanne. Leeuwen komen voor in Afrika en een stukje van India. Niet in Nederland, behalve in de dierentuin dan. Maar dierentuinen waren er nog niet toen de leeuw uitgroeide tot symbool van Nederland.

Verhollandst? De Nederlandse leeuw danken we aan Willem van Oranje, afkomstig uit het Duitse graafschap Nassau. Dat graafschap had al vanaf de twaalfde eeuw een leeuw in het wapen staan, net als trouwens heel wat andere regio’s. De meeste Europeanen hadden destijds nog nooit een leeuw gezien, wat wel is af te zien aan veel afbeeldingen van de dieren. De Oranjes hielden van hun inteeltleeuw, en in 1815 werd die ook tot nationaal symbool gekozen. Bijna had de kikker gewonnen, want ook die was een symbool van ons land. De kikker was een geuzennaam geworden nadat Venetië Nederland juist belachelijk had gemaakt als kikkerlandje, met z’n zompige klimaat. Toch koos de regering voor de leeuw als hét nationaal symbool. Blijkbaar sloot die beter aan op wat Nederland wilde zijn: moedig en sterk. Daar is Nederland trouwens weinig creatief in. De leeuw is ook symbool van landen als België, Bulgarije, Denemarken, Finland, Paraguay, Engeland en een hele bups Afrikaanse landen (die natuurlijk wel alle recht van spreken hebben).

Exotisch hout

Symbool? Klompen

Oorsprong? Van hout kun je schoeisel maken, dat hebben niet alleen Nederlanders bedacht. De klomp is het type uitvinding dat niet één oorsprong heeft, omdat het zo voor de hand ligt, al zijn er sporen die naar Noord-Frankrijk wijzen. En toch gaan toeristen uit Frankrijk hier in klompen op de foto, terwijl ze thuis sabots hebben liggen.

Verhollandst? Waarom is de klomp dan toch een toeristisch symbool van Nederland geworden? Klompen waren populair in Nederland. De houten schoenen zijn geschikt in de drassige polders. Er is al een exemplaar uit het jaar 1230 in Amsterdam gevonden. En tot aan de Tweede Wereldoorlog droegen veel boeren daadwerkelijk klompen. In andere landen werd zo snel mogelijk overgestapt op leren schoenen toen die betaalbaar werden. Klompen hoorden dus nog bij Nederland, terwijl ze elders allang naar musea waren verbannen. Ook na de oorlog bleef de Nederlandse klomp bestaan, als onderdeel van klederdracht. Nog altijd dragen sommige mensen in Volendam en andere vissersdorpen klompen, in elk geval als dat de toeristen lokt. Want die vormen inmiddels de belangrijkste afzetmarkt voor houten schoenen.

Alle windstreken

Symbool? Windmolens

Oorsprong? Niets Nederlandser dan een polder met wuivend riet, slootjes en een windmolen, toch? Nou nee. Die windmolen kon je eeuwen terug net zo goed in Frankrijk of Duitsland aantreffen. En eeuwen eerder al in China, want daar stond vermoedelijk de eerste windmolen. In de Middeleeuwen kwam de windmolen naar Europa.

Verhollandst? Waar mogelijk gaven molenaars de voorkeur aan water om hun molen te laten draaien. Maar snelstromende riviertjes zijn niet overal beschikbaar. In heel Europa gebruikten molenaars tot ver in de negentiende eeuw de wind om hout te zagen, graan te malen of verf te maken. Nederland telde zo’n 9000 molens, maar in Duitsland stonden er nog dubbel zoveel. Over Europa verspreid bevonden zich waarschijnlijk zo’n 200.000 exemplaren, dus zo Nederlands was dat tafereel niet. Dat begon pas in de negentiende eeuw, toen stoommachines molens overbodig begonnen te maken. Overal in Europa raakten ze in verval en gingen ze tegen de vlakte. Nederlandse molenaars hielden het langer vol. Zelfs rond 1920 werden er nog verbeteringen aan de Hollandse molen aangebracht. Toen ook die zijn functie verloor, werd de historische waarde al erkend. Daardoor bleven er in Nederland relatief veel molens staan, al is ook bij ons het merendeel verloren gegaan.

W van Wilhelmus

Symbool? Het ‘Nederlandse’ volkslied

Oorsprong? Lekker melodietje hoor, dat Wilhelmus. Het is zelfs het oudste volkslied ter wereld, want tekst en melodie stammen uit ongeveer 1570. Het deuntje is iets ouder dan de tekst, want dat is bijna exact gekopieerd van het Franse nummer O la folle entreprise du prince de Condé. Dat nummer bespot de belegering van de stad Chartres in 1568.

Verhollandst? De schrijver van het Wilhelmus zat blijkbaar verlegen om een melodie en nam de Franse riedel over. Wie die schrijver was, staat niet vast. De meest waarschijnlijke kandidaten zijn niet eens in het huidige Nederland geboren. Dat is wel wat streng, want de grens tussen Nederland en België bestond nog niet. En beide heren stonden als overtuigd protestant aan ‘onze’ kant in de strijd tegen de Spanjaarden. De wieg van Filips van Marnix van Sint-Aldegonde, adviseur van Willem van Oranje, bevond zich in Brussel. Uit taalonderzoek van de Rijksuniversiteit Groningen in 2008 bleek dat de schrijfstijl van het Wilhelmus overeenkomt met zijn andere teksten. Soortgelijk onderzoek uit 2016 wees juist op een ander: de theoloog en dichter Petrus Datheen. Hij kwam uit het toen Vlaamse en nu Franse stadje Kassel. Maar de tekst is in het Nederlands. Dat wel.

Bron: Quest Historie.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.