Hoe Nederland in de jaren tien een demonstratieland werd

In de tweede helft van de jaren tien werd Nederland weer een demonstratieland. Leraren, boeren, bouwers en klimaatactivisten gingen de straat op met heel verschillende eisen, maar hadden één ding gemeen: ze rekenden allen af met de gelatenheid van de jaren tachtig. 

Door Peter Giesen, 30 december 2019.

Thijs Roovers en Jan van de Ven (links, midden) tijdens de demonstratie voor hogere salarissen in de publieke sector. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Thijs Roovers, leraar op een basisschool, wilde een appartementje kopen in Amsterdam. Het bleek onmogelijk, hoewel hij toch geen buitensporige eisen stelde. ‘Verdienen leerkrachten zo weinig?’, vroeg een verbaasde hypotheekverstrekker. Via internet kwam Roovers in contact met Jan van de Ven, leraar op een basisschool in het Limburgse Overloon. In 2017 lanceerden ze samen PO in Actie, voor hogere salarissen en lagere werkdruk in het basisonderwijs. Binnen de kortste keren telde hun besloten Facebookgroep 29 duizend leden. Desnoods zouden ze gaan staken, kondigden ze in het voorjaar van 2017 aan.

Onderwijsbond AOb zag er weinig in. ‘29 duizend vind-ik-leuks op Facebook is nog iets anders dan 29 duizend mensen op het Malieveld. Als ik een toespraak moet houden op een leeg veld, dan heb ik een probleem. Leraren gaan niet snel de straat op. Ze willen kinderen niet duperen met hun eisen’, zei toenmalig voorzitter Liesbeth Verheggen.

Ze kreeg ongelijk. Op 5 oktober 2017 bleven de basisscholen dicht. De leraren gaven het voorbeeld. In de tweede helft van de jaren tien werd Nederland weer een demonstratieland. Leraren, boeren, bouwers, dierenactivisten, klimaatactivisten, voor- en tegenstanders van Zwarte Piet: ze gingen allemaal de straat op. Ze hadden heel verschillende, vaak tegenstrijdige eisen. Sommigen demonstreerden voor hun eigen belangen, anderen voor het behoud van de planeet, voor ‘onze’ cultuur of juist voor een erkenning van diversiteit. Vaak streden ze zowel voor zichzelf als voor een betere wereld. Leraren wilden niet alleen een beter salaris, maar ook dat het onderwijs weer een sterke sector wordt waar mensen graag werken.

Toch hadden al die groepen iets gemeen. De demonstranten van de jaren tien rekenden af met de gelatenheid die Nederland vanaf de jaren tachtig zo kenmerkte. Het land kwam weer in verzet, niet zelden met woede en bitterheid.

Volkskapitalisme

Het was alsof de nationale psyche zich losmaakte van de gebeurtenissen van de jaren tachtig die het wereldbeeld van een generatie politici, beleidsmakers en burgers hebben bepaald. Begin jaren tachtig bedroeg de werkloosheid ruim 10 procent, het financieringstekort van de overheid bijna 9 procent. No future, riepen punkers en krakers. Zelfs de vakbeweging moest erkennen dat Nederlandse bedrijven zich uit de markt hadden geprijsd omdat de lonen, belastingen en sociale premies te hoog waren. Daarop werden de lonen gematigd en bezuinigde de overheid, zodat de belastingen omlaag konden. Alles leek geoorloofd om de economie er weer bovenop te krijgen. Zo verlaagde toenmalig onderwijsminister Wim Deetman de salarissen in het onderwijs, een paardenmiddel waarvoor de samenleving volgens critici nu de prijs betaalt.

Maar het leek te helpen. De economie trok weer aan en er ontstond zelfs een vrolijk volkskapitalisme waarin ook ‘de gewone man’ op de beurs speculeerde. Deze gebeurtenissen bepaalden het wereldbeeld van veel Nederlanders. ‘We’ konden ons maar beter aanpassen aan de globalisering, of we dat nou leuk vonden of niet. Het ging om ‘onze’ concurrentiepositie. Wat goed was voor het bedrijfsleven, was goed voor Nederland. Alles beter dan een terugkeer naar die sombere jaren tachtig. There is no alternative, zoals politici de kiezers voorhielden.

Het is waarschijnlijk geen toeval dat de ommekeer werd ingeluid door de dertigers van PO in Actie, die de jaren tachtig niet bewust hebben meegemaakt. In elk geval zijn veel mensen in de loop der jaren op een andere manier naar de wereld gaan kijken. Zij constateren dat de winsten van grote bedrijven wel erg scherp afsteken tegen de problemen in de publieke sector, dat de fat cats van het kapitalisme veel sterker hebben geprofiteerd van alle zuinigheid dan gewone werknemers, terwijl de rekening van de financiële crisis werd doorgeschoven naar burgers. Het neoliberalisme van de jaren tachtig heeft zijn legitimiteit verloren. Er moet een alternatief zijn, zeggen veel burgers.

Fundamentele vraag

Aan het einde van de jaren tien valt er ook weer iets te halen. De werkloosheid en staatsschuld zijn historisch laag. Dit jaar houdt de overheid 11 miljard euro over. Bovendien zijn de gevestigde partijen zwak en verdeeld, onzeker door onvrede over immigratie die aan hun electorale basis knaagt.

In november 2019 bleek hoezeer de verhoudingen in de polder waren veranderd. De AOb blies een voorgenomen staking af, toen het kabinet 460 miljoen euro extra voor het onderwijs bood. Een slecht akkoord, oordeelde PO in Actie. Leraren waren boos: het bedrag was te laag en bovendien eenmalig. De AOb die in 2017 nog zo geringschattend had gedaan over de ‘vind-ik-leuks’ op Facebook raakte in paniek toen op Twitter en Facebook massaal een link werd gedeeld waarmee het lidmaatschap van de bond kon worden opgezegd. Liesbeth Verheggen stapte op als voorzitter. Ze had ‘een verkeerde keuze’ gemaakt door akkoord te gaan met het bod van het kabinet, erkende ze.

De zestiger Verheggen behoort tot de generatie die gevormd is door de crisis van de jaren tachtig. Waarschijnlijk beschouwde ze die 460 miljoen als een flinke concessie van het kabinet. Maar ze werd overvleugeld door de dertigers Roovers en Van de Ven, opgegroeid met internet en Facebook. Zij kijken op een andere manier naar de wereld. Het gaat ze niet om het binnenhalen van honderd miljoen hier of daar, maar om een fundamentele, politieke vraag: in welke samenleving willen wij leven? Een samenleving die om maximale winst draait of een samenleving die prioriteit geeft aan het onderwijs voor een nieuwe generatie? Zo’n vraag is helemaal jaren tien.

Bron: de Volkskrant.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.