De schaduwkanten van burgers aan de macht: ruzies, overbelasting en afhaken

Hiska Ubels promoveert 30 januari op de schaduwkanten van de zelfredzaamheid van burgers.
 Hiska Ubels promoveert 30 januari op de schaduwkanten van de zelfredzaamheid van burgers. Foto: Reyer Boxem

Burgers die leefbaarheidsprojecten opzetten voor dorp en omgeving, daar is niks mis mee. Gemeenten en overheden stimuleren het. Veel gaat goed, maar er zitten ook schaduwkanten aan en die blijven in de regel onderbelicht. Hiska Ubels (49) uit Glimmen promoveert er donderdag op aan de RUG.

Het is een ontwikkeling van de laatste tien jaar in Nederland, en vooral in krimpregio’s. Bevolkingsafname, vergrijzing en overheidsbezuinigingen zetten het voorzieningenniveau en de leefbaarheid van afgelegen plattelandsgebieden onder druk. Het beleid van gemeenten is daarom niet zelden gericht op de actieve, betrokken burger die initiatieven ontplooit. Zelfbestuur en zelfredzaamheid worden toegejuicht en met regelmaat leidt dat tot succesvolle projecten voor dorp en omgeving.

,,Langdurige vormen van burgerzelfsturing kunnen werken’’, verduidelijkt Hiska Ubels (49), die donderdag op het onderwerp promoveert aan de Rijksuniversiteit Groningen. ,,Met name bij een professioneel verdienmodel of blijvende directe belangen. Het is echter onrealistisch om te verwachten dat burgers op vrijwillige basis complexe projecten jarenlang op de been houden. Er is een reëel risico op overbelasting, conflicten en afhaken. In plaats van dat zo’n project dan bijdraagt aan leefbaarheid en sociale cohesie, komen die juist onder druk te staan.’’

Ubels, opgegroeid in Westerdijkshorn en tegenwoordig woonachtig in het buitengebied van Glimmen, concludeert in haar proefschrift Novel forms of governance with high levels of civic self-reliance dat die minder rooskleurige kanten van burgerbetrokkenheid onderbelicht blijven.

Schaduwzijden zijn legio

Waarom dat zo is, valt buiten het onderzoek. Maar de schaduwzijden zijn legio. Ze onderzocht onder meer vier experimentele projecten. De realisatie van Kulturhus Beltrum, een nieuw multifunctioneel centrum waarbij allerlei organisaties uit het dorp betrokken waren zoals kerk, school, bejaardentehuis en jeugdsoos, in Nieuw-Dordrecht de oprichting van een dorpscorporatie die gemeentetaken wilde overnemen, Dorps Ontwikkeling Maatschappij Ee die onder meer werkte aan het herstellen van het lokale dorpsgezicht en Project Ulrum 2034, met verschillende deelprojecten, zoals verduurzaming van huizen, DörpsZörg en wierdeherstel.

Ze leerde dat in de samenwerkingen met gemeenten de mate van zeggenschap voor burgers voortdurend aan verandering onderhevig was.

Lijnrecht tegenover elkaar

,,Mijn fascinatie voor samenwerkingen stamt uit de tijd dat ik bij de rijksoverheid werkte. Ik maakte daar van alles mee. De ene keer een constructief samenwerken van allerlei partijen, een andere keer kwamen ze lijnrecht tegenover elkaar te staan, tot voor de rechter.’’

De redenen waarom het kan misgaan zijn verschillend. Vrijwilligers hebben niet altijd de kwaliteiten voor de veelheid en complexiteit van een project. ,,Er gaat enorm veel tijd en energie in zitten. We hebben het over vrijwilligers, die er soms bijna een baan naast hebben. Dat is beperkt vol te houden. Wat ik veel hoor, is dat mensen best dingen willen doen, maar alleen als het een duidelijk begin en einde heeft.’’

Wie beslist en controleert?

Een ander aspect is dat initiatieven vaak afhankelijk zijn van subsidies en dat gemeenten, fondsen en het dorp willen weten of gelden op de juiste manier wordt besteed. Wie beslist en controleert wat ermee gedaan wordt? Het dorp blijvend betrekken en transparantie in processen, keuzes en bestedingen is een grote verantwoordelijkheid die vrijwilligers veel tijd en hoofdbrekens kan kosten.

Gemeenten verschuiven verantwoordelijkheden naar burgers onder meer vanwege besparingen. Ze gaan volgens Ubels echter voorbij aan de verborgen financiële en sociale kosten voor de vrijwilligers, zoals de niet in geld vertaalde uren en de individuele en sociale afbreukrisico’s.

De vraag is ook hoe democratisch actief burgerschap daadwerkelijk is. Actieve inwoners zijn niet per se representatief voor hun dorp. Daarbij kan het niet zo zijn dat als mensen niet kunnen of willen meedoen, hun belangen niet meetellen.

Gemeenten blijven verantwoordelijk

Een belangrijke les die Ubels eruit haalt, is dat gemeenten als het erop aankomt altijd de eindverantwoordelijkheid moeten houden. Het helpt als ambtenaren en bestuurders flexibel en open naar de burgers staan en professionele ondersteuning bieden.

Ubels: ,,Ik heb ontzettend mooie dingen gezien. Dat burgers projecten opzetten, daar is niks mis mee. Maar een veilige, gezonde en goede leefomgeving en het welzijn van alle burgers blijven uiteindelijk de verantwoordelijkheid van de overheid.’’

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.