25/03/2020

De coronadoden: man, oud en meestal al ziek

Door johnbeckers

Analyse Wie zijn het slachtoffer?

Door Serena Frijters en Willum Morsch, 24 maart 2020.

Serena Frijters, Willum Morsch / de Volkskrant

Het bleek al in Azië en Italië, en nu tonen Nederlandse statistieken het ook aan: de coronaziekte covid-19 eist vooral de levens van de oudsten en de verzwakten. Is de longziekte een aandoening die, net als griep, de al stervenden het laatste duwtje geeft?

Twee op de drie is man

Vreemd eigenlijk. Mannen en vrouwen mogen dan ongeveer net zo vaak coronaziekte krijgen, als het gaat om overlijden, zijn mannen veel vaker de klos. Van de 213 Nederlandse overledenen was tweederde man. In Italië maakten de mannen zelfs 70 procent uit van 3.200 patiënten die aan corona overleden, volgens cijfers van de nationale Italiaanse gezondheidsdienst ISS.

Door Maarten Keulemans en Maud Effting, 24 maart 2020

De inwoners van het Brabantse Erp hebben op de trappen van de Sint-Servatiuskerk meer dan duizend rode rozen gelegd. Het dorp is met zeven doden zwaar getroffen. Foto Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Dat zijn ‘behoorlijk grote verschillen’, maar bij infectieziekten een bekend patroon, zegt hoofdonderzoeker experimentele cardiologie Hester den Ruijter van het UMC Utrecht. Ook aan de coronavirusziekten sars en mers overleden meer mannen dan vrouwen. En bij de Spaanse griep van 1918 waren het alweer de mannen die vaker stierven.

Voor een deel zal dat verschil cultureel zijn. Dat was in elk geval de gedachte toen uit Chinese cijfers bleek dat mannelijke coronapatiënten een ruim anderhalf keer grotere sterfkans hadden dan vrouwen. Geen wonder, redeneerde men: van de vrouwen in China rookt slechts 2 procent, van de mannen ruim de helft. Bovendien hebben Chinese mannen meer diabetes, hartaandoeningen, chronische luchtwegziekten en gaan ze bij ziekte minder snel naar de dokter.

Er zijn ook aanwijzingen dat de biologie meespeelt. ‘Het is bekend dat vrouwen een betere weerstand hebben tegen virussen’, zegt Den Ruijter. Zo hebben vrouwen na vaccinatie een betere immuunrespons, en heeft hun immuunsysteem een beter ‘geheugen’ voor ziekten die ze eerder in het leven hebben gehad. ‘Een van de gedachten is dat er een aantal genen die beschermend zijn op het X-chromosoom liggen’, zegt Den Ruijter. ‘Dat geeft vrouwen een voordeel, want vrouwen hebben twee X-chromosomen.’

Een ander idee is dat het vrouwelijke hormoon oestrogeen het immuunsysteem helpt. Bij een Amerikaans experiment besmette men oestrogeenloze vrouwtjesmuizen met sars: plotseling gingen de vrouwtjes even vaak dood als de mannetjesmuizen.

De tegenwind voor mannen waait dus uit meerdere hoeken tegelijkertijd, denkt Den Ruijter. ‘Vrouwen gaan het virus beter te lijf en hebben een betere hart- en vaatgezondheid. Die combinatie zorgt denk ik voor de cijfers die we nu zien.’Negen op de tien was al ziek

Het zijn veelzeggende cijfers die het RIVM maandag bekendmaakte. Van 122 patiënten die in Nederland aan corona overleden, was bekend of ze onderliggende klachten hadden: bij liefst 111 van hen waren die inderdaad aanwezig.

In Italië bekeek men intussen de dossiers van 480 overleden patiënten. Slechts 1,2 procent had géén onderliggende ziekte. Ruim 23 procent van de patiënten had één andere ziekte toen ze overleden aan corona. De grootste groep, ruim 48 procent, had drie of meer ernstige gezondheidsklachten.

Hart- en vaatziekten staan daarbij met stip op één. In Italië had ruim 73 procent van de overledenen een hoge bloeddruk, 30 procent hartproblemen en leed 22 procent aan hartritmestoornissen. In Nederland was van de overledenen een kwart al hartpatiënt, en leed 16 procent aan diabetes.

Hoewel covid-19 een longontsteking is, vindt onderzoeker Den Ruijter het niet gek dat juist de hart- en vaatpatiënten een grotere kans hebben om aan de ziekte te overlijden. ‘De longen zorgen voor de zuurstof, maar het hart moet die zuurstof wel rondpompen. Als je een longontsteking hebt en je had al een slechtere pompfunctie, heb je aan twee kanten problemen’, legt ze uit.

Een analyse van duizenden overledenen in China kwam al eerder met griezelig precieze statistieken. Van de hartpatiënten die daarnaast corona kregen, overleed 10,5 procent; van de diabetici 7,3 procent en bij de patiënten met een hoge bloeddruk die het virus opliepen, was de sterfkans 6 procent.

Daarbij keek men overigens wel alleen naar patiënten die flinke koorts hadden. Wie slechts licht grieperig was, telde niet mee.Twee op de drie is 80-plus

‘Vriend van ouderen’, zo noemde de Canadese medicus Sir William Osler (1849-1919) de zware longontsteking aan het eind van het leven: een ziekte die op hoge leeftijd een snelle, vrijwel pijnloze dood geeft.

Inderdaad is longontsteking een belangrijke doodsoorzaak onder ouderen. Met het klimmen der jaren verslapt het immuunsysteem, en ziektekiemen die normaal gesproken het lijf niet in kunnen, grijpen dan hun kans. ‘Een ernstige onderste luchtweginfectie is de finale ziekte voor vele ouderen. Waardoor deze wordt veroorzaakt, doet er dan eigenlijk niet toe’, schrijft de Rotterdamse medisch-ethicus Erwin Kompanje, die Osler op zijn weblog citeert. ‘Dit aspect wordt momenteel bij het ronkend weergeven van de dagelijkse sterfte aan covid-19 weggelaten. Daarin wordt gesteld dat elke covid-19-dode er een teveel is. Iets wat ik bij de duizenden griepdoden nooit zie of hoor.’

Inderdaad kan de nieuwe coronaziekte, akelig maar waar, aansluiten bij het rijtje non-descripte ziektekiemen die de alleroudsten aan hun einde helpen. Hoe covid-19 zich precies verhoudt tot de seizoensgriep (vorige winter: 2.900 doden extra) is nog onduidelijk. Maar dát de ziekte vooral ouderen doodt, staat vast. De gemiddelde leeftijd van de nu 213 Nederlandse overledenen is 82 jaar. En volgens de inventarisatie van het RIVM was van alle doden tweederde de 80 jaar al gepasseerd. Jonger dan 60, aan de andere kant, is tot dusver slechts één overledene.

Uit de Italiaanse cijfers blijkt datzelfde patroon. De gemiddelde leeftijd van alle patiënten die positief op corona testten, was 63 jaar, maar de overledenen waren gemiddeld 82 jaar (de vrouwen) en 79 jaar oud (de mannen).

Epidemioloog Patricia Bruijning van het UMC Utrecht herkent het beeld. ‘Veelzeggend is de bevinding dat in Nederland driekwart van de overledenen niet eens op de intensive care is geweest’, zegt ze. Inmiddels is dat zelfs ongeveer viervijfde, blijkt uit de cijfers. ‘Dat geeft wel aan dat het hier gaat om mensen in de laatste fase van hun leven, van wie men kennelijk heeft gezegd: we denken niet dat het nog zin heeft deze persoon op de intensive care onder te brengen.’

Wat overigens niet wil zeggen dat de personen die sterven uitsluitend oude van dagen zijn. ‘De uitbraak is nog niet zo lang gaande’, zegt Bruijning. ‘Het kan dus best dat er nog jonge mensen worden behandeld die uiteindelijk zullen overlijden. Dat zien we vaker: jonge mensen worden langer doorbehandeld.’

Of denk aan Li Wenliang, de slechts 34-jarige Chinese arts die de ziekte eerst ontdekte en er vervolgens aan overleed. ‘Dat is ook iets wat je ziet bij de griep’, zegt Bruijning. ‘Opeens gaat er zomaar een gezond, jong persoon volledig onderuit aan de infectie, zonder dat we snappen waarom. Dat is het angstaanjagende aan dit ziektebeeld. Je ziet ook sportieve, gezonde, jonge mensen aan de beademing liggen.’

In Italië waren er van de 3.200 geanalyseerde overleden patiënten 59 onder de 50 jaar. Van hen waren er weer 9 jonger dan 40. Maar voor de jongste groep gold ook weer het bekende patroon: 8 van hen waren man, 1 was vrouw. Van 7 van de jongste patiënten kon men de gezondheidstoestand achterhalen: allemaal hadden ze ernstige onderliggende ziekten.

Bron: de Volkskrant.