Een goede leider dient juist

Stay at home, zeggen ze in Engeland. Restez chez vous, beveelt Emmanuel Macron. De Nederlandse versie: Hou vol.

Vanaf links: Emmanuel Macron, Angela Merkel, Justin Trudeau, Donald Trump, Jair Bolsonaro, Recep Tayyip Erdogan, Mette Frederiksen, Jacinda Ardern, Erna Solberg en Mark Rutte.

In een crisis staan leiders op. Wat opvalt is dat hun aanpak nogal verschilt. Zijn er regels voor goed leiderschap?

Door Maartje Laterveer, 25 april 2020

Ergens in een park in Lichfield, een stadje in de Britse West-Midlands, staat het standbeeld van een man. Het is larger than life en gegoten uit kloek brons, ‘een man uit één stuk’ zogezegd. Dat zie je ook aan de manier waarop hij in de verte tuurt, met zijn armen over elkaar, kalm maar vastberaden. Onder zijn voeten staat zijn naam gegoten in een plakkaat: Commander Edward John Smith. Een tweede plakkaat verduidelijkt: ‘Capt. of R.M.S Titanic’.

Het is al meer dan een eeuw geleden dat de Titanic langs een ijsschots in de Atlantische Oceaan schampte en verging. Maar kapitein Smith is nog altijd springlevend. In zijn geboortedorp Hanley, op een uurtje van Lichfield, is het huis waar zijn wieg stond een bedevaartsoord voor toeristen. In verschillende verhalen wordt gespeculeerd over zijn laatste uren – volgens sommigen joeg hij zich een kogel door zijn kop, anderen pochen dat hij nog net een kind redde voor hij door de golven werd verzwolgen. In managementboeken worden lessen getrokken uit zijn leiderschap. Want kapitein Smith was niet zomaar een leider; hij was voorman in een noodsituatie van enorme omvang. En dat zijn de leiders die het predicaat verdienen.

In nood leert men zijn vrienden kennen. Vervang vrienden door leiders en je begrijpt waarom de kranten de laatste weken vol staan met analyses van de mannen en enkele vrouwen die onze wereld besturen. In crisistijd wordt gekeken naar leiders, en in deze gezondheidscrisis meer dan ooit. Voor het eerst in de geschiedenis wordt de hele wereldbevolking bedreigd door een gemeenschappelijke vijand, die bovendien onzichtbaar is. Het klinkt als een B-film met Bruce Willis in de hoofdrol, maar er is nog lang geen eind goed, al goed in het vizier. Als straks het virus is getemd, wacht nog een economische crisis. Alleen al door dat vooruitzicht ontstaan gevoelens van angst, onzekerheid en machteloosheid, en des te meer hoop wordt gevestigd op ‘onze leiders’.

‘Onze’ is hierbij een breed begrip. Want als deze crisis iets duidelijk maakt, dan is het wel dat we in een geglobaliseerde wereld leven en daarmee in een hypercomplex systeem waarin alles met elkaar verbonden is. Ten volle dringt het besef tot ons door wat dit betekent: wat president Xi Jinping in China of president Donald Trump in de Verenigde Staten doet, wat bondskanselier Angela Merkel doet in Duitsland en premier Giuseppe Conte in Italië heeft gevolgen voor de vraag of er ’s ochtends broodtrommeltjes moeten worden gevuld en of dat er überhaupt brood op de plank is. Dus verschijnen in de media pogingen een antwoord te vinden op misschien wel de meest prangende vraag: ben ik in goede handen?

NARCISME

We zijn grosso modo niet in goede handen, zegt Manfred Kets de Vries. Als hoogleraar aan de prestigieuze zakenschool Insead en oprichter en oud-directeur van het Insead Global Leadership Center heeft hij zich de afgelopen decennia gespecialiseerd in leiderschap. Zijn conclusie is weinig optimistisch: ‘De wereld gaat kapot aan boosaardig narcisme.’

Deze boodschap is niet nieuw. Al in de jaren tachtig werd Kets de Vries bekend met boeken over leiderschap, waarin hij schreef hoe de gemiddelde ceo bovengemiddeld vatbaar is voor narcisme en extreem gedrag, en hoe destructief dit is voor de organisaties die zij leiden.

Een vergelijkbaar geluid klonk toen in 2008 de kredietcrisis uitbrak en bleek hoe perfide de financiële sector in elkaar zat. Onderzoeksjournalist Jeroen Smit had zich toen al vastgebeten in het thema. Hij schreef onder andere De prooi, over de val van ABN Amro, en maakte in 2010 de tv-serie Leiders gezocht, waarin hij op zoek gaat naar de leiders die de 21ste eeuw nodig heeft. Na bijna twintig jaar journalistiek onderzoek stelt Smit vast dat er iets fundamenteel mis is met de leiders die de wereld regeren. ‘Er is een bepaald type man dat daarin dominant is: een man die wil winnen’, zegt hij aan de telefoon. ‘Een man die het heerlijk vindt om wedstrijdjes te doen. Zoals Rijkman Groenink het ooit zei: bij ruzies komt het beste in mensen naar boven. Een man die altijd in control wil zijn. Die niet twijfelt, want dit type man denkt dat leiderschap hetzelfde is als geen twijfel tonen. Wat we nodig hebben is leiderschap dat ook kwetsbaarheid durft te tonen.’

Bijvoorbeeld door plannen te maken voor een nog ongewisse toekomst. Je niet blind te staren op de korte termijn, maar beseffen dat er grote uitdagingen op ons pad liggen, zoals klimaatverandering. ‘We weten dat er crises in de maak zijn die in slow motion op ons afkomen’, zegt Smit. ‘Maar het bedrijfsleven en de politiek denken in kwartalen, de volgende verkiezingen, de volgende aandeelhoudersvergadering. Virologen hebben al lang gewaarschuwd voor deze pandemie. Waarom werkten we dan niet aan een vaccin? Omdat in onze systemen politici elke vier jaar moeten worden herkozen. Omdat de farmaceutische industrie elk kwartaal een resultaat moet neerzetten. De logica achter langetermijndenken is onontkoombaar. Daar zijn die mannen niet toe in staat, want dan zijn ze niet in control en dus kwetsbaar. En daar houden ze niet van, dat vinden ze doodeng.’

Nu is de waarschuwing waarheid geworden, maar daarmee zijn de koppen niet ineens gedraaid. Sterker, in sommige landen maken populistische regeringsleiders juist van de gelegenheid gebruik om hun macht te doen gelden. Trump, Erdogan, Orbán, Modi, Bolsonaro: ze lijken meer bezig met campagne voeren dan met het beteugelen van de crisis, intussen bouwen ze wel aan sterk gereguleerde samenlevingen.

Kets de Vries maakt zich meer zorgen dan ooit, vertelt hij via FaceTime. Deze crisis laat niet alleen zien hoe disfunctioneel onze systemen zijn, ze toont ook de crisis in leiderschap. ‘De verkapte autocraten liggen op de loer, en grijpen hun kans nu mensen in paniek zijn en daarom meer bereidheid tonen hun leider te volgen.’

DIRECTIEF LEIDERSCHAP

Volgens Janka Stoker hebben alle leiders, populistisch of niet, de neiging de teugels aan te trekken zodra er een crisis uitbreekt. Stoker is hoogleraar aan de Rijksuniversiteit Groningen en deed onderzoek naar hoe leiders wereldwijd reageerden op de crisis van 2008. ‘Toen zag je ook dat ze meer directief leiderschap toonden. Dat is logisch: zodra er een dreiging is, worden leiders rigide. Mensen vinden dat ook prettig, dit soort leiderschap in een crisis. Ze willen dat iemand zegt hoe het moet. Er is dus veel ruimte om besluitvorming naar je toe te trekken.’

Dat is niet per se fout. Directief leiderschap geeft duidelijkheid, en dat is nodig als alles onzeker en beangstigend is. Dat vraagt de situatie ook, want wat de crisis ook is, niemand is gebaat bij een al te democratische besluitvorming. Toen de Titanic die ijsschots ramde, ging kapitein Smith ook niet eerst even bij zijn passagiers peilen wat ze wilden om vervolgens met andere kapiteins te overleggen.

Daarna, als het acute gevaar is geweken, is ander leiderschap gewenst. ‘Directief leiderschap is beperkend’, zegt Stoker. ‘Het beperkt de autonomie, de flexibiliteit en ook de ruimte voor nieuwe ideeën. Als je meer innovatie nodig hebt, en creativiteit om alternatieve oplossingen te verzinnen, dan is dat juist een stijl die niet effectief is.’

Je zou zeggen dat er nu al dringend alternatieve oplossingen nodig zijn. De economie is stilgelegd, landen blijken enorm kwetsbaar en afhankelijk van elkaar, grote bedrijven dreigen om te vallen en talloze kleinere mee te sleuren – en dan wachten nog die andere crises die in slow motion op ons afkomen. De langere termijn is al in beeld sinds de vorige crisis. Toen werd al gezegd dat het kapitalistisch systeem uit zijn voegen was gebarsten en toe was aan een humanere versie. Ruim twaalf jaar later is er fundamenteel weinig veranderd. ‘De stijging in directief leiderschap hield na de financiële crisis tot wel twee jaar aan’, zegt Stoker. ‘De reflex om de teugels aan te trekken, is hardnekkig. Terwijl er eigenlijk ruimte zou moeten worden gecreëerd om dingen anders te doen.’

Een goede leider creëert ruimte voor verandering door te luisteren naar wat anderen zeggen en hierbij verschillende perspectieven te betrekken. Uit alle onderzoeken naar effectief leiderschap, of ze nu door McKinsey, Harvard of Stanford worden uitgevoerd, blijkt één constante: diversiteit is essentieel. Diverse teams nemen slimmere beslissingen, zijn minder vatbaar voor groepsdruk en kunnen gepresenteerde feiten vanuit meerdere kanten onderzoeken waardoor er minder kans is op fouten. Als leider van een land of bedrijf wil je een divers team om je heen waarin je niet jezelf in zesvoud gekopieerd ziet. Sowieso wil je dat, maar zeker nu, in crisistijd. Het duurt langer om tot besluiten te komen, maar die kunnen wel de toekomst voor ons allemaal bepalen.

MANNENCLUB

Toch leert onderzoek dat bij een crisis de teams met uitsluitend mannen juist toenemen. ‘Topmanagers duwen degenen die anders zijn er als eerste uit bij een crisis’, zegt Stoker. ‘Zodra er dreiging is, vallen mensen terug op oud gedrag, op zekerheden. Ik heb dit zelf onderzocht na de financiële crisis en als er één ding was veranderd, dan was dat dat er nog minder waardering was voor zogenaamd feminiene kwaliteiten als empathie en samenwerking.’

Dit mechanisme verklaart wellicht waarom leiderschap nog altijd een tamelijk masculiene aangelegenheid is. Als minister Hoekstra moet videobellen met de Eurogroep dan zit hij voor een scherm met allemaal mannen en een enkele vrouw, en voor een muur met nog meer ingelijste mannen en nog minder ingelijste vrouwen.

Een paar uitzonderingen lijken de regel te bevestigen. Zakenblad Forbes publiceerde vorige week een artikel over de landen die erin slagen het coronavirus eronder te krijgen. Deze landen hebben één ding gemeen en dat is een vrouwelijke leider. Toeval? Forbes dacht van niet, en somde alle dingen op die deze vrouwen hadden gedaan. Merkel erkende in een vroeg stadium de ernst van de situatie en nam tijdig de nodige maatregelen. President Tsai Ing-wen van Taiwan was er nog vroeger bij en voorkwam zo dat haar land überhaupt in lockdown moest. Ook premier Jacinda Ardern van Nieuw-Zeeland was er vroeg bij en legde bovendien ‘helder’ aan de Nieuw-Zeelanders uit wat ze moesten doen en waarom. Premier Sanna Marin van Finland schakelde influencers in en premier Erna Solberg van Noorwegen laste een persconferentie in voor kinderen. De al dan niet directe conclusie van Forbes en van velen die het artikel deelden: de wereld heeft meer vrouwelijke leiders nodig.

Een verleidelijke conclusie, wellicht. Want als mannen dominant zijn en de wereld naar de afgrond leiden, is het een logische gevolgtrekking dat de hoop beter op vrouwelijke leiders kan worden gevestigd. Volgens sommige onderzoeken zijn vrouwen empathischer dan mannen, minder gedreven door ego en meer gericht op samenwerken. Ze zouden beter in staat zijn de lange termijn in de gaten te houden en niet alleen te focussen op winstmaximalisatie.

De wetenschap is er niet over eens of deze verschillen biologisch zijn bepaald of eerder sociologisch, maar Barack Obama liet er vorig jaar tijdens een leiderschapsconferentie in Singapore geen twijfel over bestaan. ‘De meeste problemen in de wereld’, zei hij, ‘worden veroorzaakt door oude mensen, voornamelijk mannen, die vasthouden aan hun machtspositie. Als elk land in de wereld zou worden gerund door vrouwen, weet ik zeker dat binnen twee jaar het leven op alle fronten beter is. Vrouwen zijn niet perfect, maar ze zijn onbetwistbaar beter dan mannen.’

Maar dat is zeer de vraag. Op al die onderzoeken valt namelijk nogal wat af te dingen. Om te beginnen scoren vrouwen niet alleen beter op de meer feminiene leiderschapskenmerken, maar ook op bijvoorbeeld analytisch leiderschap, dat als masculien wordt gezien. Ze doen het eigenlijk in alle leiderschapsstijlen beter, maar omdat we bij een ‘goede leider’ eerder aan masculiene kenmerken denken, is het voor vrouwen lastiger om een leidinggevende positie te verwerven.

Vrouwelijke leiders hebben in het algemeen dus veel moeite moeten doen om daar te komen en hun positie te handhaven. Niet alleen is de spoeling daardoor dun, ze is niet representatief: deze vrouwen zijn bovengemiddeld competent en in het bezit van een uitzonderlijke persoonlijkheid die ze op genoemde punten waarschijnlijk ook hoger laat scoren dan menig andere vrouw.

Bovendien is de spoeling aan de andere kant dik. Aangezien mannen puur en alleen omdat ze man zijn minder hoeven te bewijzen dat ze een goede leider zijn, is het voor hen vele malen makkelijker om op een leidinggevende positie te komen. Onvermijdelijk zitten er onder onze mannelijke leiders dus ook minder competente exemplaren.

Zijn er dan helemaal geen verschillen tussen mannen en vrouwen? Dan zou diversiteit dus bij het grofvuil kunnen, hoor je de mannenteams al roepen. Zo simpel is het niet. Al is het maar omdat die minder competente mannen de stoel bezetten van vrouwen die vele malen competenter zijn. Ze houden bovendien het beeld in stand dat we van een leider hebben. ‘Ook al weten we uit onderzoek dat sensitiviteit en empathie belangrijk zijn’, zegt Stoker, ‘we denken ook in crisistijd bij een goede leider toch aan een daadkrachtig, assertief en masculien iemand. Die moet vooral niet sensitief zijn.’

DIENEND LEIDEN

Daarmee stipt Stoker een belangrijk punt aan. Geen leider zonder volgers. Zoals de Franse contrarevolutionair Joseph de Maistre (1753-1821) schreef, krijgt elk volk de regering die het verdient. Twitteraars kunnen klagen over al die narcisten die onze wereld naar de knoppen helpen, maar ze kunnen zich beter afvragen wat voor type leiders ze dan wél willen.

Als het aan Fons Trompenaars ligt, is dat een leider die tegenstellingen verbindt. ‘Het maakt geen moer uit of dat een man of vrouw is. Je hebt iemand nodig die zowel aan de korte termijn als de lange termijn denkt. Iemand die goed kan samenwerken en luisteren, maar ook daadkracht toont.’ Trompenaars heeft als consultant alle grote vergaderruimten van binnen gezien en staat net als Kets de Vries in de top-50 managementdenkers van zakenblad The Economist.

De ideale leider is volgens Trompenaars een dienende leider, vertelt hij via Skype. Hij doelt op een concept uit de jaren zeventig dat haaks staat op de traditionele leider, die gericht is op winst. Er bestaan vele interpretaties van, maar de gemeenschappelijke deler is dat de dienende leider zich richt op de behoeften van anderen en hen helpt te groeien, in plaats van andersom. ‘Dienende leiders zijn mensen die het metadilemma van dienen en leiden bij elkaar brengen. Ze kunnen keihard zijn, maar ze zijn nooit met zichzelf bezig, altijd met anderen.’

Een soort kapitein Smith dus. In plaats van dat hij zelf in een sloep sprong, bleef hij tot het bittere eind op zijn post zodat vrouwen en kinderen konden worden gered.

Het was alleen wel fijn geweest als hij naar anderen had geluisterd. Volgens de overlevering hadden hij uren voor de ramp al waarschuwingen voor ijsschotsen gekregen, maar deze genegeerd. Toen de ijsberg in het vizier kwam, was het te laat om de immense Titanic tijdig te keren.

In zijn aanpak van de coronacrisis laat premier Rutte veel open. Geen harde verboden, maar dringende adviezen en de oproep je verstand te gebruiken – typisch Nederlands gedogen.

Een beleid van elastiek

DOOR ARIEJAN KORTEWEG

Als Mark Rutte op een avond van zijn werk naar huis fietst, ziet hij een groepje jongeren. ‘Hé Mark’, roepen ze. Maar de premier, anders nooit te beroerd voor een kletspraatje, is daar dit keer niet van gediend. ‘Ja leuk dat je me herkent, maar jullie staan echt boven op elkaar’, had hij gezegd. ‘Doe nou even handig. Ga nou even uit elkaar staan.’

Hij zal het verhaal een paar dagen later delen tijdens zijn wekelijkse persconferentie (20 maart). ‘Ze nemen echt een risico’, zegt hij daar. ‘Dus je moet elkaar daarop aanspreken. Dat is ongelooflijk belangrijk.’

Wat voor jongeren het waren? ‘Ik had het echt over twintigers die bij elkaar staan met zo’n groepje brommertjes waar dan eten in gaat.’

Jongeren, informeert een verslaggever nog eens.

‘Jongeren’, herhaalt de premier. ‘Jeugd heette dat vroeger.’

Stay at home, zeggen ze in Engeland. Restez chez vous, beveelt Emmanuel Macron. De Nederlandse versie: Hou vol

Sedert Nederland op 6 maart zijn eerste coronadode telde, had de minister-president naast het wekelijkse coronadebat in de Tweede Kamer zestien publieke momenten – persconferenties na de ministerraad, coronapersconferenties en de toespraak vanuit het Torentje – waarin hij vertelt wat de regeringsplannen zijn met de pandemie. Van al die bijeenkomsten maakte de Rijksvoorlichtingsdienst letterlijke verslagen. Fascinerend om die terug te lezen.

Het beeld dat opdoemt, is dat van een veldwachtersdemocratie, waar het wettige gezag zolang alles naar behoren verloopt graag een oogje dichtknijpt. De opperveldwachter doet zijn rondes op de fiets, en spreekt de jeugd vermanend toe als die zich niet aan de regels houdt. Boetes uitdelen, daar houdt hij niet van.

Stay at home, zeggen ze in Engeland. Restez chez vous, beveelt Emmanuel Macron met napoleontische blik. De Nederlandse versie: Hou vol.

Een wereld van verschil. De oproepen van Johnson en Macron zijn absoluut en glashelder. De burger weet wat hem te doen staat en begrijpt dat er wat zwaait als hij niet luistert. De overheidsheidscontrole is navenant. Een ommetje door de buurt mag nog net, wie onderweg even op een muurtje gaat zitten, wordt op de bon geslingerd.

Rutte daarentegen grossiert in rekkelijke woorden. Ze geven mee, zodat de burger zelf aan de slag moet. Ze roepen vragen op. Wat moet hij eigenlijk volhouden? Geen handen schudden, anderhalve meter afstand houden, in de elleboog niezen. Rutte heeft er nog een: ‘Niet naar buiten als het niet nodig is.’ Maar wat is nodig? Een balletje overschieten met de buurman? Een flinke boswandeling? Tuintegels kopen? Naar de winkelstraat om de zomergarderobe aan te vullen en de lokale middenstand te steunen? Naar de boerencamping met chemisch toilet?

Het mag allemaal. Tenminste, daar lijkt het op.

Die rekkelijke houding wordt gewaardeerd. Uit het buitenland komen filmpjes zoals van een man die op een verlaten strand zit, door twee motoragenten wordt ingesloten en in een politiebusje wordt meegenomen. Ik zou nu nergens anders willen wonen, hoor je vaak zeggen.

Op die persconferentie van 6 maart – we stonden aan het begin van alles – werd gevraagd of het een goed idee zou zijn ook hier het geven van handen te verbieden. De KNVB had dat voor aanvang van wedstrijden al gedaan. ‘Iedereen moet doen wat-ie wil’, vond de premier. ‘We hebben een vrij land. Maar vanuit de deskundigen wordt gezegd dat het op dit moment niet nodig is te stoppen met handen geven.’

Daar zie je in een notendop de elementen die sindsdien in allerlei gedaanten terugkeren: zo min mogelijk dwang en de regering heeft geen verstand van virussen maar volgt de adviezen van – medisch – deskundigen. Letterlijk: ‘Het is belangrijk dat we op dat kompas van wetenschappelijke kennis en betrouwbare feiten blijven varen.’ (16 maart)

Er zijn regeringsleiders die zich hier ongemakkelijk bij zouden voelen, omdat ze vinden dat ze zijn aangesteld om de dingen naar hun hand te zetten. Voor Rutte is deze situatie de biotoop waarin hij optimaal gedijt. Op de dwingende adviezen van deskundigen hoeft hij niet meer dan een vertaalslag los te laten. Dat gebeurt met termen als ‘intelligente lockdown’; wie aan zoiets niet wil meedoen is dom.

Het leiderschap van Rutte is een kwestie van maximaal delegeren. Voor de besluitvorming zijn wetenschappers aangetrokken. Gevoelige dossiers gaan naar collega’s, die het tekort aan mondkapjes of het dreigende debacle van de corona-apps mogen verklaren of de Europese schade moeten zien te repareren.

Dat delegeren gebeurt ook op nationale schaal. Want ‘jongens, dit is een zaak die we met 17 miljoen mensen doen’ (20 maart). Mensen moeten vooral ‘hun gezond verstand gebruiken’ (20 maart). ‘Beperk het aantal sociale contacten’ (23 maart). ‘Kies een rustige plek in je eigen buurt: dat kleine parkje dat je normaal gesproken overslaat, het bankje langs het water.’ (3 april). Ten slotte: ‘Thuis nog het dringende advies ten hoogste drie mensen op bezoek’ (23 maart).

Voor wie het dan nog niet begrijpt: ‘Joh als je mij nou vraagt: doe ik er nou verstandig aan om die meivakantie te boeken? Dan zeg ik: joh we willen sowieso zo min mogelijk reizen door Nederland.’ (31 maart)

‘Beperken’, ‘gezond verstand’, ‘zo min mogelijk’, ‘dringend advies’ – het beleid is van elastiek. Aan de hand van Mark Rutte treedt Nederland de pandemie tegemoet zoals het doorgaans alle zwaarwichtige kwesties benadert. We maken er een gedoogtoestand van, net als softdrugs, Zwarte Piet, voltooid leven, trekkerprotesten of slavernijverleden.

Zo benadert Rutte het coronavirus. Niets afsluiten, mazen open laten zodat de vermetelen hun eigen plan kunnen trekken. Kwestie van rond laten gaan als een veenbrand: niet laten uitdoven, maar ook niet fel laten opflakkeren. Inderdaad, zo ontstaat groepsimmuniteit, al moet je dat vooral niet hardop zeggen.

Inmiddels schuift de pandemie geleidelijk van het gebied van het zuivere crisismanagement, waar Rutte in uitblinkt, naar een zone met meer morele en ethische afwegingen. Naarmate de crisis langer duurt, zullen maatregelen de ene bevolkingsgroep meer pijn doen dan de andere. Dan valt de paraplu van de dwingende wetenschappelijke adviezen weg en moet de opperveldwachter weer politicus worden.

De persconferentie van 21 april was daarvan de voorbode. ‘De vrijheid van de een mag niet ten koste gaan van de gezondheid van de ander’, luidde de wijsheid van de dag. Maar keer het eens om: mag de gezondheid van de een ten koste gaan van de vrijheid van de ander? Dat is de vraag waaraan het leiderschap van Rutte de komende tijd zal worden getoetst.

Als directeur van het Amerikaanse instituut voor infectieziekten adviseerde Anthony Fauci al zes presidenten. Het is geen toeval dat hij ook Trump kan tegenspreken zonder te worden ontslagen.

De arts die Trump mag corrigeren

DOOR ELLEN DE VISSER

Er was iets wonderlijks aan de hand met de presidenten die hij de afgelopen decennia van advies had voorzien, vertelde Anthony Fauci vijf maanden geleden tijdens een lezing in het Amsterdamse Concertgebouw: allemaal kregen ze in het tweede jaar van hun ambtstermijn te maken met een onbekende, dodelijke infectieziekte. Van Reagan (hiv) tot Bush (sars) en Obama (de Mexicaanse griep), niemand was ontkomen aan de wet van Fauci, de man die al 35 jaar het Amerikaanse instituut voor infectieziekten bestiert. Alleen de laatste president was er tot nu toe ongeschonden doorheen gekomen, zei hij lachend.

Hij leek bijna te verdwijnen op het majestueuze podium van de 40 meter hoge zaal, de kleine, tengere wetenschapper, maar wat hij daar op die donderdagmiddag in november vertelde – en vooral ook hoe hij dat deed – bleek ruim twee maanden later van profetische waarde. Want ook Trump kreeg uiteindelijk, iets later dan zijn voorgangers, met een infectieziekte te maken. En Tony Fauci, 79 jaar oud, staat al maanden naast hem bij de live uitgezonden persconferenties, waar hij als de nationale huisarts de wetenschap achter de pandemie toegankelijk maakt voor het publiek. Precies zoals hij in Amsterdam zijn lezing hield: uit het hoofd, overtuigend, met fraaie oneliners.

Het Amerikaanse volk heeft inmiddels veel meer vertrouwen in dokter Tony dan in de president, bleek uit een opiniepeiling begin deze maand. Zijn geruststellende hoofd siert koffiemokken, T-shirts en donuts (‘In Fauci we trust’). ‘Als ik onroerend goed wil kopen in New York, dan luister ik naar de president, maar als ik iets wil weten over infectieziektes, dan luister ik naar Tony Fauci’, zei het Republikeinse congreslid Tom Cole onlangs in Politico.

Diplomatiek

Fauci aarzelde de afgelopen weken niet om Trump voor het oog van de camera’s te corrigeren. Nee, de pandemie is niet onder controle. Nee, er is geen bewijs dat het malariamedicijn chloroquine het virus bedwingt. En nee, er komt niet al dit jaar een vaccin. Maar waar anderen vanwege kritiek op de baas allang via Twitter hun ontslag hadden gekregen, komt hij ermee weg.

Hoe hij dat doet? Fauci heeft een overweldigende kennis én het talent om dat over te brengen, zegt hoogleraar inwendige geneeskunde Peter Reiss (Amsterdam UMC), die de Amerikaan ter voorbereiding van zijn Amsterdamse lezing in Washington bezocht. ‘Trump heeft vrij snel begrepen wat de waarde daarvan is.’ Na zes presidenten weet hij bovendien het politieke spel te spelen, zegt hoogleraar virologie Hanneke Schuitemaker, die Fauci al jaren kent. ‘Hij zegt wat hij denkt dat gezegd moet worden.’ Zie ook, zegt ze, hoe diplomatiek hij de president corrigeert. ‘Hij zegt niet: u heeft ongelijk, nee hij zegt: dat is uw visie, maar ik ben wetenschapper en ik wil eerst data verzamelen.’

Het is allemaal heel subtiel, maar hij maakt wel duidelijk wie de baas is. En hij neemt geen blad voor de mond als iets hem niet bevalt

Haar Rotterdamse collega Ron Fouchier kreeg met Fauci te maken toen hij negen jaar geleden in zijn lab het dodelijke vogelgriepvirus zo wist te veranderen dat het via de lucht overdraagbaar werd. Een waarschuwing die hij in een vakblad wilde publiceren, waarna hij de hele wetenschappelijke wereld over zich heen kreeg. Fauci steunde hem, in het besef dat een nieuwe pandemie een kwestie van tijd was en de wereld maar beter voorbereid kon zijn. Fouchier ging thuis bij hem langs, hielp hem bij de voorbereiding van zijn uitleg in de Senaat en reisde mee naar de Wereldgezondheidsorganisatie. ‘Dan zie je hoe scherp hij is, zowel wetenschappelijk als politiek is hij zo glad als een aal. Dat bedoel ik niet negatief, dat moet je zijn om je zin te krijgen.’

Fauci moet zijn gevormd door zijn jeugd in een Italiaanse immigrantenfamilie in Brooklyn, zegt de Utrechtse hoogleraar Frank Miedema. Zijn ouders hadden een apotheek, de jonge Tony bracht op de fiets bestellingen rond. ‘Hij weet waar hij vandaan komt, hij heeft moeten vechten voor zijn carrière.’ Dat heeft hem, zegt Miedema, grenzeloos ambitieus gemaakt. ‘Hij wil altijd laten zien dat hij de beste is.’ Miedema kreeg als aidsonderzoeker al in zijn jonge jaren met Fauci te maken en gaf ooit vlak na hem een lezing op een groot internationaal congres. ‘Ik stond stijf van de zenuwen, maar hij had zijn tekst de nacht ervoor helemaal uit het hoofd geleerd.’

Hanneke Schuitemaker vertelt over de vergaderzaal op zijn afdeling waar één stoel een beetje groter is dan de andere. ‘Daar was ik op gaan zitten, ik zag zijn staf wel kijken maar wist ik veel. Dat bleek dus zijn stoel. Het is allemaal heel subtiel, maar hij maakt wel duidelijk wie de baas is. En hij neemt geen blad voor de mond als iets hem niet bevalt.’

Terwijl, ze formuleert het voorzichtig, er tussen die ruim duizend wetenschappelijke studies die op zijn naam staan nooit een echte klapper heeft gezeten. ‘Maar hij overziet het hele veld van infectieziekten en inspireert ons allemaal. Met zijn enorme budget heeft hij altijd de internationale onderzoeksagenda bepaald en daarbij durfde hij risico’s te nemen.’ Dit jaar heeft zijn instituut bijna 5,5 miljard euro te besteden.

IJdel

Reken maar dat Trump naar hem luistert, zeggen zijn Nederlandse collega’s, die met verwondering naar de persconferenties van het Witte Huis kijken. Trump heeft een unieke stijl, zegt Fauci er zelf over in de vele interviews die hij geeft. Ze zijn het niet altijd eens, maar toen het er de afgelopen maanden op aankwam, nam de president wel steeds zijn advies over.

In The New Yorker ontvouwde Fauci begin deze maand het geheim van zijn omgang met moeilijke presidenten, gebaseerd op een citaat van maffiabaas Michael Corleone uit zijn ‘favoriete filosofieboek’ The Godfather: ‘It’s not personal, it’s strictly business.’

Wie hem opzoekt in zijn kantoor in Bethesda ziet muren vol foto’s, van Fauci met presidenten en beroemdheden. Hij is een ijdele man, zegt iedereen die hem kent, een man die in korte tijd is uitgegroeid tot een televisiester. Soms zit hij op zondag in alle nieuwsshows. ‘The full Fauci’, noemen zijn collega’s dat.

Toch heeft zijn sterrenstatus hem niet hautain gemaakt: mails worden persoonlijk beantwoord, visite jogt gewoon mee op zijn dagelijkse hardlooprondje. Hij is sociaal bewogen, zegt Miedema, en heeft ondanks zijn meedogenloze werkschema nog immer tijd voor zijn patiënten. Vorig jaar vertelde hij in een interview met de Volkskrant dat hij had meegeholpen met de zorg voor ebolapatiënten in zijn ziekenhuis. Reiss: ‘Hij valt met zijn leeftijd in de risicogroep voor corona. Ik heb hem niet durven vragen of hij ook nu nog bij patiënten langsgaat, maar dat zou me niets verbazen.’

In haar laatste regeringstermijn bewijst Angela Merkel nog eenmaal dat ze floreert in crisistijd. Bekritiseerde eigenschappen blijken nu grote krachten. Toch leek Merkel deze week haar hand (weer) te overspelen.

De rationele scheikundige die nog één keer Duitslands crisismanager moet zijn

DOOR STERRE LINDHOUT

Het is toch een beetje alsof je naar het slotseizoen van een Netflix-serie kijkt waarin de verwikkelingen almaar grotesker en minder geloofwaardig worden. Merkels vierde en nadrukkelijk laatste regeringstermijn was tot een maand geleden een slepend wachten op de aftiteling. De bondskanselier was lijfelijk nog aanwezig, maar haar tijd was voorbij. Ze liep vooral in de weg bij de discussie over haar eigen opvolging. ‘Men sprak over de toekomst, en dat was zij niet’, schreef Der Spiegel deze week.

Nu heeft het coronavirus de toegang tot de toekomst versperd. We zijn voor onbepaalde tijd gevangen in het heden, en in dat onzekere heden is Angela Merkel weer alomtegenwoordig. Vooral in Duitsland natuurlijk, waar ze gevoelsmatig in maart en april meer persconferenties geeft dan in de afgelopen vijftien jaar kanselierschap bij elkaar.

De eerste, op 18 maart, begon ze met een James Bond-achtige oneliner. ‘Es ist ernst. Nehmen Sie es auch ernst.’ Het is ernstig, neem het ook serieus. Merkel was meteen back in the game, klaar om de eindbaas van alle crises te bestrijden. Ruim 80 procent van de Duitsers is tevreden met de manier waarop Merkel haar land door de pandemie loodst.

Er valt tot nu toe ook objectief weinig in te brengen tegen de manier waarop Duitsland het virus bestrijdt. Het land is meteen begonnen met grootschalig testen, het aantal doden per miljoen inwoners is lager dan in menig ander Europees land, er is nog capaciteit op de intensive care – zonder volledige lockdown. En de regering kwam met een steunpakket voor de economie ter waarde van 1 biljoen euro – voor de liefhebber: twaalf nullen.

‘Wat Donald Trump in de coronacrisis van Angela Merkel kan leren’, luidde vorige week de titel van een item op CNN. Ook internationaal is Merkel op weg terug naar de iconische, bij vlagen bovenmenselijke status die ze een paar jaar geleden had. New York Times-correspondent Bret Stephens beveelt haar aan als vicepresident voor Biden. ‘Vertrouwt u mij, ze is perfect.’

Bèta

Natuurlijk, bijna alle regeringsleiders krijgen nu een crisisbonus. Mensen vertrouwen in onzekere tijden nu eenmaal graag op gezag. Maar Merkels terugkeer is meer dan dat, omdat ze van zo ver moest komen, en de coronacrisis haar op het lijf geschreven is, hoe vreemd dat ook klinkt.

Als de DDR was blijven voortbestaan was Merkel (65) waarschijnlijk scheikundige gebleven tot aan haar pensioen. Het liep anders, maar haar natuurwetenschappelijke imago is Merkel altijd blijven koesteren, hoewel het haar vaak genoeg in de weg heeft gezeten. Haar rationele, nuchtere manier van problemen benaderen is vaak weggezet als technocratisch en gevoelloos.

Nu vergroot haar bèta-achtergrond juist haar geloofwaardigheid, zoals bleek toen ze vorige week spontaan een kraakhelder relaas afstak over de reproductiefactor van het virus en het gevaar van voorbarige losbandigheid, waarna Duitsers op Twitter verzuchtten dat ze de kanselier graag als wiskundeleraar hadden gehad.

Merkel is thuis in deze materie en dat schept vertrouwen. Ze hoeft haar onwetendheid niet te verdoezelen achter oorlogsretoriek, zoals Macron, of achter onwaarschijnlijke beschuldigingen, zoals Trump. Ze eindigde de persconferentie met de op-en-top merkeliaanse zin: ‘Het is een situatie waarin voorzichtigheid het gebod is, en niet overmoed.’

In een crisis wordt het talent van Merkel om tegengeluid

Die voorzichtigheid is ook zoiets. ‘Merkelen’ is in Duitsland inmiddels synoniem voor treuzelen en haar politiek van kleine stapjes waarmee veel kiezers al lang geleden het geduld hebben verloren. Maar in de huidige situatie geldt haar behoedzaamheid, het ‘navigeren op zicht’, zoals Merkel zelf zegt, als het enige verstandige beleid.

Dat Angela Merkel het best functioneert in crisistijd is een bekend, maar raadselachtig gegeven. Ze bewees het tijdens de eurocrisis in 2008, en tijdens de woelige zomer van 2015 met eerst de Griekenlandcrisis en daarna de vluchtelingen. Net als toen ontwaakt ook in deze crisis een soort Supermerkel.

Een belangrijke verklaring daarvoor is opnieuw een eigenschap die normaal in haar nadeel is: haar zoektocht naar consensus, gepaard met een onder normale omstandigheden in veler ogen problematische afkeer van openlijk debat. In crisissituaties wordt het talent van Merkel om tegenstanders op een lijn te krijgen en tegengeluid te doen verstommen zeer gewaardeerd.

Een bonusvoordeel in deze crisis is Merkels DDR-achtergrond, waardoor ze bij het opleggen van maatregelen naar waarheid kan benadrukken dat het haar zwaar valt om mensen vrijheden te ontnemen. Zo toont ze en passant ook haar menselijke, humanistische kant – iets wat ze vroeger nog weleens vergat.

Omslag

Toevallig ging vorige week een televisiefilm in première over Merkels rol in de vluchtelingenzomer van 2015. De film, gebaseerd op het boek Die Getriebenen van de conservatieve Welt-journalist Robin Alexander, laat zien hoe de euforie waarvan Merkel destijds het middelpunt was, omslaat in felle kritiek als mensen zich bewust worden van de gevolgen van haar beslissing om ruim een miljoen vluchtelingen naar Duitsland te halen.

Ook nu is de kans aanzienlijk dat de golf die Merkel in maart optilde, haar ergens de komende maanden tegen de grond smakt. Zeker als Duitsland en Europa in een diepe recessie raken. Wat het buitenland vaak vergeet, is dat de economische gezondheid van Duitsland een van Merkels succesvolste projecten is. En dan zijn er nog de eurobonds, waar ook Duitsland faliekant tegen is, maar waarbij het tot nu toe Nederland de kastanjes uit het vuur laat halen. Dat wordt een stuk ingewikkelder als Duitsland vanaf juli EU-voorzitter is. Welk gezicht zal Merkel dan laten zien? Dat van overtuigd Europeaan, of dat van christen-democraat met de hand op de knip?

Het eerste barstje in haar nieuw verworven onaantastbaarheid maakte Merkel maandag zelf, toen ze in een videoconferentie met andere CDU-kopstukken uit haar slof schoot tegen mensen die meer versoepelingen van het coronabeleid eisten. Ze moeten ophouden met die Öffnungsdiskussionsorgien, vond Merkel. Openingsdiscussieorgiën. Ze zei het echt.

te doen verstommen zeer gewaardeerd

Ze bedoelde dat haar collega’s niet zo moesten discussiëren, maar zich netjes aan de regels moesten houden die de regering, ondersteund door epidemiologen, had opgesteld. Alle politieke commentatoren in Duitsland hadden een déjà vu naar de fout die ze maakte toen ze haar vluchtelingenpolitiek bij herhaling alternativlos noemde en daarmee haar politieke tegenstanders van munitie voorzag. Een democratie leeft van de discussie over alternatieve maatregelen.

Overspeelde ze maandag opnieuw haar hand? Het lijkt erop. Ook nu kuste Merkel met haar orgiën de oppositie wakker. Na een maand van nationale eensgezindheid verweten links en rechts haar donderdag in de Bondsdag ‘noodzakelijke discussies’ te willen onderdrukken.

Hoe de dynamiek zich de komende maanden ook ontwikkelt, de aftiteling, de verkiezingen van september 2021, lijkt nog ver weg.

Bron: de Volkskrant.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.