Nederlander heeft zich lang vrij gewaand van racisme

Eerst was er geen racisme, toen was het iets voor een onverbeterlijke minderheid, vervolgens werd erover gezwegen en nu zou het een alledaags verschijnsel zijn. Racisme is tastbaar en ongrijpbaar tegelijkertijd.

Door Sander van Walsum,  4 juni 2020.

Demonstranten tijdens een manifestatie tegen racisme en politiegeweld. Aanleiding is de dood van George Floyd in de Amerikaanse stad Minneapolis. ©ANP

Racisme is een serieus probleem, zei premier Mark Rutte woensdagavond op zijn persconferentie. Ook in Nederland. En hij begrijpt dat veel Nederlanders deze dagen willen tonen dat ze begaan zijn met dit probleem. ‘Wat mensen in de VS meemaken, maken mensen ook in Nederland mee. Ook hier zijn mensen die niet worden beoordeeld op hun toekomst, maar op hun afkomst. Niet op hun gedrag, maar op hun geloof. Mensen die niet als individu worden benaderd, maar als groep.’

Vijfentwintig jaar geleden was racisme een non-item. In de jaren 1996 en ’97 is het thema niet één keer in de Tweede Kamer aan de orde gekomen, stelde De Groene Amsterdammer vast na bestudering van de Handelingen (verslagen) van de plenaire vergaderingen. Het waren de jaren van Paars. De politieke uitersten van dat moment – de PvdA en de VVD – werkten vruchtbaar samen in een kabinet onder leiding van vakbondssocialist Wim Kok. Het poldermodel werd aan de bevriende buitenwereld ten voorbeeld gesteld. En Nederland heette ‘af’ te zijn. Met dat zelfbeeld was racisme niet verenigbaar. Om maar te zwijgen over institutioneel racisme: stelselmatige benadeling van minderheden in het onderwijs en op de arbeidsmarkt.

Onschuldig 

Racisme? Dat was iets van vroeger. Sjors en Sjimmie, Kuifje in Afrika, Teddy ‘de kleine neger’ in Bulletje en Boonestaak – de semistrip van de socialistische schrijver A.M. de Jong. Nederlanders geneerden zich er een beetje voor, maar meenden ook dat deze vormen van racisme welbeschouwd nogal onschuldig waren. Net als Zwarte Piet. Er waren weliswaar mensen, overwegend wit, die met deze figuur toch wel enige moeite hadden, maar veel bijval kregen ze niet. Zwarte Piet werd op zijn eerbaar geachte intenties beoordeeld en niet op het feit dat er mensen waren die aanstoot aan hem namen.

Demonstranten trekken woensdag door de Rotterdamse binnenstad na afloop van een manifestatie tegen racisme en politiegeweld in de VS voor de Erasmusbrug. Aanleiding is de dood van George Floyd in de Amerikaanse stad Minneapolis. ©ANP

Racisme zou na de Tweede Wereldoorlog ten grave zijn gedragen met het antisemitisme. Op iedere referentie aan etnisch verschil rustte dan ook ‘een tot het uiterste opgevoerd taboe’, schreef socioloog en journalist Herman Vuijsje in zijn (in 2018) verschenen boek Zwartkijkers. In dat verband citeerde hij Annet Bleich die in 1984 schreef: ‘De klacht over een door ‘hullie’ slecht onderhouden trappenhuis en de gaskamer zijn twee uitersten van één racistisch universum.’

‘Centrumdemocraat’ Hans Janmaat, die tegen de consensus inging met de leuze ‘Nederland is vol’, werd zonder omhaal als fascist weggezet. En fascisten hadden geen recht van spreken: het hotel in Kedichem waarin hij in 1986 met een handjevol partijgenoten congresseerde, werd door activisten in brand gestoken. Drie jaar eerder had de moord op de 15-jarige Antilliaan Kerwin Duinmeijer, door een skinhead, antiracisten in hun bangste vermoedens bevestigd.

Multicultureel experiment

Over de multiculturele samenleving werd niet gesproken als (mogelijk) probleem, maar als ‘experiment’. In dat klimaat ging zowel reëel bestaande discriminatie als de groeiende onvrede van witte Nederlanders schuil onder een klamme consensus, die feitelijk weinig meer behelsde dan de stilzwijgende afspraak pijnlijke thema’s maar uit de weg te gaan. VVD-leider Frits Bolkestein en enkele publicisten (H.J. Schoo, Herman Vuijsje en Paul Scheffer) stelden de problematische kanten van het culturele experiment aan de orde, en in de eerste jaren van deze eeuw – na de aanslagen van 9/11 en de moorden op Pim Fortuyn en Theo van Gogh – kwam het multiculturele ongenoegen tot een uitbarsting.

Sluimerend racisme werd ineens openlijk beleden en op de sociale media – destijds een noviteit – vermenigvuldigd. De oude consensus werd voor een nieuwe verruild: dat het multiculturele experiment faliekant was mislukt. Daarmee werden successen miskend die wel degelijk zijn behaald. ‘Binnen één generatie is juist een onvoorstelbare vooruitgang geboekt’, zei Nadia Bouras, docent migratiegeschiedenis aan de Universiteit Leiden, in De Groene Amsterdammer. ‘Ik ken genoeg mensen met analfabete ouders die zijn gepromoveerd of journalist zijn geworden. Hoezo gaat het slecht met de integratie? Je vraagt je af hoe we daar massaal zijn ingetuind.’

Witte puntmuts

De ontvankelijkheid voor deze nuance ontbreekt bij politici die de multiculturele samenleving hoe dan ook afwijzen, maar ook bij mensen die het slachtoffer zijn van etnisch profileren en van discriminatie op de woning- en de arbeidsmarkt. Om nog maar te zwijgen over mensen die worden blootgesteld aan subtiele vormen van racisme, want dat komt, zegt Bouras, ‘niet altijd met een witte puntmuts op’.

Witte Nederlanders zijn zich van dit subtiele, alledaagse racisme niet eens bewust, betoogden antropoloog Gloria Wekker en publicist Anousha Nzume in hun boeken Witte Onschuld en Hallo witte mensen. In hun houding tegenover gekleurde medemensen zouden ze door eeuwen van blanke dominantie zijn geconditioneerd. Volgens het Pew Research Center is 77 procent van diezelfde Nederlanders echter voorstander van een ruimhartige opvang van oorlogsvluchtelingen, en zou 88 procent een moslim in hun familie verwelkomen. Maar misschien wordt het racisme in Nederland daardoor slechts gemaskeerd. Zo subtiel kan het zijn.

Bron: de Volkskrant.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.