WELKOM IN CIRCUS FELLINI

In 2020 is het precies een eeuw geleden dat de beroemde regisseur Federico Fellini werd geboren. Ook nu nog hebben zijn films niets aan zeggingskracht verloren, omdat ze over ons gaan, over de mens met al zijn obsessies, angsten en verlangens. En omdat ze zijn gemaakt door een maestro met een grenzeloos vermogen om verhalen te vertellen en te fantaseren.

Door Ronald Kuipers.

Uit: ‘La Strada’ (1954). Scène met Giulietta Masina, de vrouw en ‘adem’ van Fellini. Giulietta speelde in veel films van de regisseur een hoofdrol.

In januari 1938 stapt een elegant geklede jongeman uit de trein in het Romeinse Stazione Termini. Zijn naam is Federico Fellini, hoewel zijn vrienden hem vanwege zijn graatmagere gestalte (als gevolg van een schildklierziekte) ook vaak ‘Gandhi’ noemen. Federico is pas achttien, maar heeft grootse plannen. Hij wil geen jurist worden (wat hij zijn ouders heeft beloofd), maar beroemd striptekenaar, schepper van stoere helden en struise dames.

‘Mamma Roma’, zoals hij zijn nieuwe woonplaats liefkozend noemt, biedt hem volop inspiratie. Direct als hij uit het station komt, wordt hij overspoeld met beelden van tandeloze bedelaars, voluptueuze publieke vrouwen, opgedirkte carabinieri en elegante femmes fatales. Wat een verschil met het provinciale Rimini, zijn geboorteplaats! Ondanks de oorlog maakt Federico begin jaren veertig snel carrière, vooral als streetwise columnist en schrijver van grappige radiosketches. Bij de radio ontmoet hij ook de liefde van zijn leven, actrice Giulietta Masina, die hij in 1943 ten huwelijk vraagt. Omdat Federico de fascistische dienstplicht ontduikt, vindt de ceremonie in het geheim plaats in het appartement van Giulietta’s tante. Een stiekem geronselde priester gebruikt een bureau als altaar. Er rust geen zegen op het jonge stel. Als Giulietta na enkele maanden van de trap valt, krijgt ze een miskraam.

Marcello Mastroianni in ‘La Città delle donne’ (1980). <

Hun tweede kindje, Pierfederico, krijgt hersenvliesontsteking en sterft een maand na de geboorte. Federico ontsnapt eind 1943 op het nippertje aan deportatie, als hij tijdens een wandeling op de Piazza di Spagna wordt opgepakt door Duitse soldaten (die Rome na de val van Mussolini hebben ingenomen). Door pure bluf weet Federico te ontsnappen. Hij doet alsof hij op straat een bevriende Wehr-macht-officier herkent, schreeuwt “Fritz! Fritz!” en springt uit de vrachtwagen – zijn bewakers in verwarring achterlatend. Als de oorlog voorbij is, weet Federico het zeker: de wereld is als een circus. Enerverend maar angstaanjagend, grappig maar wreed.

De clowns

Het dresseren van acteurs, het bedenken van stunts, het managen van de gekte op chaotische sets – Fellini > heeft zich later als regisseur vaak vergeleken met een circusbaas. In veel van zijn films speelt het circus ook een centrale rol; ‘I clowns’ (1970) is er zelfs volledig aan gewijd, met Fellini zelf als meespelende commentator (als hij al te geleerd gaat doen, gooit een clown een emmer op zijn hoofd). Als kind in Rimini is Fellini al gefascineerd door het circus. “’s Ochtends toen ik wakker werd, stond er opeens een circustent, precies tegenover ons huis. Het leek wel een rare boot, alsof er ’s nachts een invasie van piraten had plaatsgevonden.” Hij verzint later zelfs het hardnekkige verhaal dat hij als zevenjarige met het circus zou zijn meegereisd om een zieke zebra te verzorgen. De acrobaten met hun halsbrekende capriolen hoog in de trapeze, de wilde dieren met hun vlijmscherpe tanden, de messenwerpers – het circus biedt een show op de grens van leven en dood; beangstigend, maar ook aantrekkelijk.

FELLINI BLIJKT DE ULTIEME FIXER. TIEN PROSTITUEES? EEN KAMEEL OP DE SET? GEEN PROBLEEM, HIJ REGELT HET

De clowns met de witte gezichten boezemen de jonge Federico angst in. Zij staan voor de orde, de gevestigde cultuur. Hij voelt zich vooral verwant met de August, de sjofel geklede clown die alles omver schopt, de dwaas die kattenkwaad uithaalt. “De witte clown maakt kinderen bang, want hij staat voor plicht en repressie. De August daarentegen vinden ze prachtig. Hij breekt borden, rolt over de vloer, gooit emmers water over mensen heen.” In zijn films laat Fellini later zien dat de maatschappij vol is met witte clowns en Augusts, met ouders en kinderen, machthebbers en rebellen, conservatieven en anarchisten. Als regisseur speelt Fellini beide rollen. Hij is de August als hij met zijn rebelse ideeën heilige huisjes omver kegelt, maar om orde op de set te houden moet hij vaak ook hard optreden. Een actrice zei over hem: “Fellini is een tiran, een monster, een gek, een genie. Ik hou van hem.” Fellini: “Als ik mijzelf als clown voorstel, ben ik een August. Maar ook een witte clown. De dokter van de gek is zelf ook een gek!”Federico Fellini met zijn vrouw Giulietta Masina en actrice Valentina Cortese in Venetië (1955).

Federico Fellini met zijn vrouw Giulietta Masina en actrice Valentina Cortese in Venetië (1955).

De sprookjes

Na de oorlog ligt de economie van Rome in puin. Om aan geld te komen, opent Fellini The Funny Face Shop, een winkeltje waar Amerikaanse soldaten – vaak stomdronken – een karikatuur van hun gezicht kunnen laten maken. Op een dag staat de beroemde regisseur Roberto Rossellini in Fellini’s winkeltje. Of hij scenario’s voor hem wil schrijven. De samenwerking verloopt voorspoedig, en voor Fellini er erg in heeft speelt hij een actieve rol op de set. Filmen is lastig, want de studio’s van Cinecittà zijn nog ingericht als vluchtelingenkamp. Maar Fellini blijkt de ultieme fixer. Tien prostituees? Een kameel uit de dierentuin van Rome? Geen probleem, Fellini regelt het. Filmen lijkt op een hectisch reizend circus, een kolfje naar zijn hand. Begin jaren vijftig kiest Fellini als regisseur zijn eigen pad. Het neorealisme van Rossellini, gespitst op het agenderen van sociale problemen, is hem te beperkt: “Het enige dat ik wil weten is: waarom ben ik hier? Wat is mijn leven?” Fellini’s ‘La strada’ (1954) gaat over het sullige meisje Gelsomina (Giulietta Masina) dat door haar moeder als slavin wordt verkocht aan een rondreizende circusartiest, die haar behandelt als oud vuil – met een dramatische afloop. ‘La strada’ is een modern sprookje over liefde en onschuld, inkeer en berouw, ver van het politiek getinte neorealisme. Op het filmfestival van Venetië vliegen voor- en tegenstanders van Fellini elkaar in de haren, maar iedereen is het erover eens dat er een nieuw soort film is geboren. In ‘La dolce vita’ (1960) verbeeldt Fellini het leven van roddeljournalist Marcello (Marcello Mastroianni), die te midden van filmsterren een oppervlakkig jetsetleven leidt. Marcello is op drift geraakt op een onbekende zee. Hij weet niet meer wat hij wil, maar is ook doof voor goedbedoelde waarschuwingen. De film staat bol van de symboliek: het strand als plek van bezinning, een aangespoelde monsterlijke vis als symbool van het absolute kwaad, de Trevifontein als bron van leven. Net als ‘La strada’ is ‘La dolce vita’ een modern sprookje met universele waarde, voor iedereen die in deze wereld keuzes moet maken. De films nodigen uit tot zelfonderzoek: hoe zou ik Gelsomina hebben behandeld, hoe zou ik zijn geweest als ik van feest naar feest hobbelde in de Romeinse jetset? Fellini: “Ik ben geen moralist, geen censor, priester of politicus. Ik ben slechts een verhalenverteller. Mijn films geven de kijker een eigen verantwoordelijkheid, ze moeten de kijker onrustig maken.”

De dromen

‘La dolce vita’ breekt alle records. Omdat veel mensen bang zijn dat de censuur gaat ingrijpen (vanwege de veelbesproken beginscène, waarin een helikopter met een Jezusbeeld boven Rome vliegt), willen ze de film zo snel mogelijk zien. In Milaan versplintert een hysterische menigte zelfs de glazen deuren van een bioscoop om de filmzaal binnen te komen. Het succes legt de lat voor een volgende film steeds hoger. Als zijn creatieve brein begint te haperen, gaat Fellini in therapie bij de Duitse psychoanalyticus Ernst Bernhard, een aanhanger van Carl Jung. Het is een openbaring. De fantasiebeelden die al van jongs af aan in Fellini’s hoofd opborrelen, van voluptueuze prostituees, gevaarlijke femmes fatales en geile geestelijken, zijn volgens Jung geen teken van persoonlijke gekte, maar constructies die ooit zijn vastgelegd in zijn onderbewuste. Ze staan op hun beurt in contact met een collectief onderbewustzijn met ‘archetypen’ die alle mensen met elkaar delen, over wat goed en fout is, mooi en lelijk, mannelijk en vrouwelijk. Fellini: “Ik koester diepe bewondering voor Jung. Hij laat zien dat onder al onze angsten, onwetendheid en verwaarloosde wonden krachtige levensenergie schuilgaat.” Hij begint als een bezetene zijn dromen te tekenen, want – zo leert hij van Jung – in dromen openbaart zich het onderbewuste en daarmee de kans op geestelijke groei. ‘Otto e mezzo’ (1963), een film over Fellini’s twijfels en worsteling als regisseur, begint met een beklemmende droom over de druk van het kunstenaarschap. We zien Guido (Marcello Mastroianni, als alter ego van Fellini) in een file in de auto zitten. Hij lijkt te stikken en slaat in paniek tegen de ramen. Opeens ontsnapt hij en vliegt hij steeds hoger de wolken in, totdat iemand aan een touw aan zijn voeten trekt en hij in zee stort. In ‘Giulietta degli spiriti’ (1965) zijn droom en werkelijkheid nauwelijks meer van elkaar te onderscheiden. Giulietta (Giulietta Masina) worstelt met haar diepste verlangens en obsessies, die zich in de film openbaren als geesten (spiriti). Via de film, ‘die ontmoetingsplek tussen realiteit en magie’, kunnen de kijkers volgens Fellini ‘dromen beleven met hun ogen open’, een innerlijke reis maken naar hun onderbewuste en zich –net als Giulietta – bevrijden van hun demonen.

IN MILAAN VERSPLINTERT EEN HYSTERISCHE MENIGTE ZELFS DE GLAZEN DEUREN VAN EEN BIOSCOOP OM ‘LA DOLCE VITA’ TE ZIEN

De vrouwen

In ‘La città delle donne’ (1980) maakt de dromende Snàporaz (Marcello Mastroianni) een innerlijke reis door een wereld met voornamelijk vrouwen. Hij belandt op een surrealistische vrouwenconferentie, ontmoet vrouwelijke agenten in naziuniform en heldhaftige strijdsters die zijn gespecialiseerd in ‘testikels trappen’, hij belandt via een rode glijbaan in vaginavorm in zijn verleden en ziet alle vrouwen die daarin een rol speelden, van een babysitter tot een prostituee. Hoewel sommige feministen schande spreken van deze ‘vrouwonvriendelijke’ film, hebben de meeste critici bewondering voor Fellini’s poging om de dominante beelden in de westerse cultuur over vrouwen (de Jungiaanse ‘archetypen’) te verbeelden en daarmee bespreekbaar te maken. Fellini is altijd gefascineerd geweest door vrouwen en de beelden die mannen op hen projecteren. In ‘Otto e mezzo’ heeft Guido (Marcello Mastroianni, als alter ego van Fellini) een droom waarin hij een harem bestiert met daarin alle vrouwen die ooit in zijn leven een rol speelden. Als ze in opstand dreigen te komen tegen zijn ouderwetse ideeën, probeert Guido hen met een zweep weer in het gareel te krijgen. In ‘Amarcord’ (1973), een film over Fellini’s jeugd in Rimini, worstelt hoofdpersoon Titta – opgevoed onder de repressieve knoet van kerk en fascisme – met een sigarenverkoopster die hem dreigt te pletten met haar reusachtige borsten, een gekkin die niets anders wil dan seks en een onbereikbare femme fatale die iedereen het hoofd op hol brengt. In Fellini’s persoonlijke leven spelen vrouwen ook een grote rol. Hij heeft vele vriendinnen (onder wie schrijfster Rosita Steenbeek), die hij overlaadt met bloemen en cadeaus en verrast met uitjes en etentjes. Onder vrienden pocht hij graag over ‘de onverzadigbare draak’ in zijn broek. Toch blijft hij altijd trouw aan zijn vrouw Giulietta Masina. Na de traumatische ervaring van een miskraam en een jonggestorven baby staat hun lichamelijke relatie op een laag pitje, maar is hun geestelijke band sterker dan ooit. Een vriend schrijft later: “Giulietta was niet alleen zijn steun en toeverlaat, ze was zijn adem.”

Anita Ekberg in ‘La dolce vita’ (1960).

Epiloog

“Vanaf het moment dat ik begin te filmen, wil ik dat het voorbij is. Het werk is te zwaar, te stressvol. Maar zodra ik klaar ben, kan ik me niet ontspannen. Ik moet direct weer met iets nieuws beginnen. Leegheid geeft me een gevoel van totale nutteloosheid.” Fellini blijft gedurende zijn carrière het publiek continu verrassen met opvallende keuzes. Met ‘Satyricon’ (1969) duikt hij in het leven van de antieke Romeinen, met acteurs die zo bizar en bijna buitenaards zijn uitgedost dat Fellini de film typeert als ‘een sciencefictionfilm over het verleden’. In ‘Roma’ (1972) biedt Fellini een caleidoscopische voorstelling van zijn geliefde stad: met overvloedige schranspartijen, pompeuze geestelijken, chaotische bordelen en het helse verkeer – zo meesterlijk in beeld gebracht dat het pure poëzie wordt. En in ‘Ginger e Fred’ (1985) laat hij twee bejaarde imitatoren van Ginger Rogers en Fred Astaire (Giulietta Masina en Marcello Mastroianni) schitteren in een kritische film over de wrede schijnwereld van de commerciële Berlusconi-tv. Ondanks zijn broze gezondheid gaat Fellini in 1993 naar Hollywood om een Oscar (zijn vijfde!) in ontvangst te nemen voor zijn hele oeuvre. Na de overhandiging van het beeldje door Sophia Loren, houdt hij een emotionele speech: “Ik kan uiteraard niet alle mensen die met mij hebben samengewerkt persoonlijk bedanken.

Maar ik noem in ieder geval één naam van een actrice, die ook mijn vrouw is. Dank je, lieve Giulietta, en alsjeblieft, stop met huilen!” Enkele maanden later wordt Fellini getroffen door een beroerte en raakt hij deels verlamd. Hij overlijdt eind oktober, één dag na zijn vijftigste trouwdag. Fellini wordt opgebaard in zijn smoking van de Oscaruitreiking in Studio 5 van Cinecittà, waar veel van zijn films zijn opgenomen. Meer dan 70.000 mensen komen de maestro de laatste eer bewijzen.

Uit: ‘La voce della luna’ (1990).

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.