‘Hoogopgeleiden genoten van de lege straten, laagopgeleiden ervoeren vooral angst’

Waar hoogopgeleide mensen vaker terugdenken aan rustige wandelingen, ervoeren laagopgeleiden de afgelopen maanden vooral angst tijdens de coronacrisis. Dat blijkt uit de eerste resultaten van een enquête van cultuurhistoricus Anneleen Arnout, van de Radboud Universiteit.

Door Arnout le Clercq, 16 juni 2020.

Een lege Warmoestraat in Amsterdam. Beeld Hollandse Hoogte / Ramon van Flymen

Waarom wilde u dit onderzoeken?

‘Het viel me op dat in interviews en opiniestukken de leegte en de vervreemding die dat opriep, enigszins geromantiseerd werd. Klopte dat beeld wel? Als cultuurhistoricus onderzoek ik de emotionele beleving van steden in de negentiende en twintigste eeuw, een historische crisis als dit ligt in het verlengde daarvan. Ik wilde de straat op om aan mensen te vragen hoe zij de crisis ervoeren en een beeld te krijgen van hun emoties. Voor een zo representatief mogelijke groep werkte ik samen met onderzoeksbureau Motivaction en zetten we een enquête uit onder achthonderd Nederlanders.’

Wat komt er uit het onderzoek naar voren?

‘Uit de eerste resultaten blijkt dat bij stadsbewoners onder meer opleidingsniveau een grote rol speelt in hoe ze de lockdown hebben ervaren. Zo hadden hoogopgeleiden meer positieve ervaringen: ze genoten bijvoorbeeld van wandelingen in de buurt of mooie architectuur die plotseling opviel. Ook ervoeren zij meer een gevoel van vervreemding dan anderen. Laagopgeleiden waren vooral bang. Dat vond ik een frappant verschil. Zij hadden meer angstgevoelens, reageerden angstiger op ambulances en helikopters en associeerden die ook meer met het virus.’

Hoe is dit te verklaren?

‘Allereerst is er meer en grootschaliger onderzoek nodig, in samenwerking met psychologen en sociologen. Maar op basis van mijn historisch onderzoek kan ik wel zeggen dat emoties van mensen sterk bepaald worden door hun opvoeding, omgeving en sociale groep. Mensen maken deel uit van een zogeheten gevoelensgemeenschap. Hoogopgeleiden en laagopgeleiden gaan op verschillende manieren om met emoties en dat bepaalt hoe ze reageren op een crisissituatie. Mensen zijn geneigd te reageren zoals mensen in dezelfde gevoelensgemeenschap.

‘Daarnaast denk ik dat woon- en werkomstandigheden ook belangrijk zijn. Misschien wonen deze mensen in minder gegoede buurten, moeten ze vaker met het openbaar vervoer of verrichten ze werk waarvoor ze naar buiten moeten. Woonplaatsen speelden in het verleden ook een grote rol. Als je rond 1900 de wat chiquere Plantagebuurt in Amsterdam vergelijkt met de Jordaan, toen een echte volksbuurt, zie je dat de inwoners een heel verschillend gevoelsleven hadden.’

Dat zijn de contrasten. Waren er ook gemene delers?

‘Stedelingen ervaren allemaal frustraties en ergernis bij het boodschappen doen en op straat. In dorpen is dat weer minder. Veel mensen waren bezorgd en misten sociaal contact. Wat betreft de contrasten: natuurlijk waren niet alle laagopgeleide mensen bang, en niet alle hoogopgeleiden hebben plezierige herinneringen. Maar de meerderheid wel. Deze verschillen zijn niet per se problematisch. Leeftijd, opleiding en gender leiden nu eenmaal tot verschillen in de emoties van mensen, in de negentiende eeuw was dat ook zo. Omdat het ongelijkheid in de hand kan werken, moeten we er wel oog voor hebben, beleidsmakers voorop.

‘Tekenend was een interview met burgemeester Femke Halsema in Het Parool. Zij vond het een vreemde gewaarwording dat er opeens nauwelijks auto’s waren, maar dat ze nu wel de vogels kon horen fluiten. Ze bewonderde de architectuur van de stad maar miste ook de levendige, ruwe kant ervan. Precies observaties die veel terugkwamen bij andere hoogopgeleide respondenten en die het publieke debat domineren. We moeten ons ook bewust zijn van andere emoties die bij mensen leven.’

Een lege straat in Hasselt, dat relatief zwaar is getroffen door het coronavirus.Beeld ANP

Wat kunnen we hiervan leren?

‘Beleidsmakers kunnen invulling geven aan deze verschillen door anders te communiceren. Cijfers en statistieken zijn bijvoorbeeld niet voor iedereen geruststellend. En probeer zoveel mogelijk informatie in te winnen over wat mensen voelen. Hoe meer gegevens je hebt, des te meer is het een goede afspiegeling van wat er in mensen omgaat. 

‘Tussen wat we weten over de gevoelens van mensen en die daadwerkelijke gevoelens, zit nu een soort leegte die door bestuurders wordt ingevuld. Ik hoop dat dit onderzoek een mooie aanzet zal zijn tot andere, grotere onderzoeken.’

Uw historische onderzoek richt zich op de negentiende en de twintigste eeuw. Waar het stadsleven de afgelopen weken vrijwel tot stilstand kwam, versnelde het juist in die tijd. Of ligt dat anders?

‘Ons historische beeld van de metropool wordt gedomineerd door de aanname dat steden zo snel veranderden dat de inwoners het niet aankonden. Stadsbewoners zouden een soort hysterische massa zijn geweest die continu werd overrompeld door nieuwe indrukken. Dit beeld komt voort uit een specifieke kijk op het stadsleven, veelal van geprivilegieerde intellectuelen, zoals Charles Baudelaire. De historische werkelijkheid ligt genuanceerder.’

Baudelaire schreef: ‘Steden veranderen sneller dan de harten der mensen.’ Dat is dus niet zo?

‘Dat blijkt mee te vallen. Ik richt me op kleine krantenberichten als bronmateriaal en wat die vertellen over de emoties van stadsbewoners. Daaruit komt naar voren dat stedelingen zich prima konden aanpassen en een veel gematigder reactie hadden op het veranderende tempo van het leven. Er was weleens opwinding, bijvoorbeeld omdat er in Amsterdam een paard door een winkelruit liep op de Kalverstraat. Maar er was geen constante hysterie.’

Bron: de Volkskrant.

Plots valt ons oog op die weelderige tuin: een ode aan het ommetje

Een ommetje in Horssen.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

We mijden het openbaar vervoer en zitten veel minder in de auto. Maar we maken opeens veel meer ommetjes. Corona maakt onze wereld kleiner, maar de buurt des te groter.Bart Dirks22 april 2020, 17:41

Al weken moeten de Italianen het stellen zonder hun passeggiata, de avondwandeling kort voor of na het eten. Flaneren door de stad, keuvelen met buren en bekenden, zien en gezien worden: doorgaans is de passeggiata goed voor de spijsvertering en het geestelijk welzijn, maar nu is het verboden vanwege de strenge lockdown.

Intussen wint de Nederlandse variant op de passeggiata snel aan populariteit: het ommetje. Onze wereld is door de corona-uitbraak een stuk kleiner geworden, maar onze buurt wordt er juist groter van. Vertrek- en eindpunt van het blokje om: de eigen voordeur.

Het aandeel mensen dat op een gemiddelde dag helemaal niet naar buiten gaat, is toegenomen van ongeveer 20 procent naar de helft. Wie dat wel doet, gaat relatief vaak een rondje wandelen, fietsen of de hond uitlaten. In mobiliteitsjargon: rondeverplaatsingen.

Massaal thuiswerken

Ze maakten tot voor kort slechts een fractie uit van alle kilometers die we in een week afleggen. Dat aandeel is gestegen doordat we massaal thuiswerken, het openbaar vervoer mijden en minder auto rijden. Absoluut gezien is het aantal rondeverplaatsingen met ruim 70 procent gestegen, zo valt op te maken uit onderzoek van het Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (KiM). Er is een sterke stijging in de gemiddelde afstand die we per verplaatsing lopen (van 1,2 naar 2,2 kilometer) en fietsen (van 3,3 naar 4,3 kilometer).

Het KiM, dat zich baseert op een eigen representatief panel, bevestigt het beeld van het Nederlands Verplaatsingspanel. Dat zijn vijfduizend mensen die via een telefoonapp al hun bewegingen geanonimiseerd doorgeven. Ook zij gaan amper nog de stad in of op familiebezoek, maar gaan wel twee keer vaker een blokje om.

Een ommetje, hoe alledaags kan het zijn? Niet eerst met de auto naar een natuurgebied of het strand, waar de parkeerplaatsen uit voorzorg voor de drukte zijn afgesloten. Gewoon de eerste straat links, dan rechts en verder maar zien waar je uitkomt. Geen doel, geen haast.

Geen vast tijdstip

De Hollandse passeggiata is niet gebonden aan een vast tijdstip. De een maakt een ommetje ter vervanging van het woon-werkverkeer − een kwartiertje tussen ontbijttafel en thuiswerkplek. De ander haalt een frisse neus tussen twee videovergaderingen. Een volgende tussen de soep en de aardappelen.

De eigen wijk is vertrouwd, en voelt toch net even anders dan anders. We vergapen ons aan een weelderige voortuin, de bloeiende blauwe regen, een nogal onlogisch geplaatste lantaarnpaal. We horen vogels die anders worden overstemd door auto’s. We vragen ons af of we die mooie erker en die bloesemboom eerder hadden gezien. We neuzen in boekenruilkasten, flirten met de lapjeskat van twee straten verderop, kijken door ramen naar knuffels van de #berenjacht en op de stoep naar de krijttekeningen.

Nu er in de stad geen menigtes zijn om de aandacht af te leiden, dringen vooral de gebouwen zich op. Een pannendak dat gracieus om een raampartij heen golft, de Rietveldkleuren op een garagedeur, het aandoenlijk knullige lettertype op de deur van de buurtwinkel, de weldadige symmetrie van de trappenhuizen aan de overkant – het was er allemaal wel, maar je zag het nooit.

Gekwetter

De omstandigheden helpen een handje mee natuurlijk. ’s Ochtends vroeg is het gefluit en gekwetter van de vogels – ongehinderd door vliegtuiglawaai en straatgeluiden – een passende soundtrack, de zon voorziet de gevels van een ravissante belichting. Hoeveel onverdraaglijker zou de ‘intelligente lockdown’ zijn geweest als we al wekenlang werden geteisterd door zware bewolking, periodes met regen en een middagtemperatuur van 8 graden? 

Een ommetje in Wychen.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Het lijkt zo triviaal, een ommetje in coronatijd. Maar vergelijk het eens met Frankrijk, waar iedereen een briefje moet uitprinten om aan te geven waarom je buitenshuis bent – wandelen mag, maar alleen binnen een straal van 1 kilometer van huis. De boete van 135 euro is niet mals.

Natuurlijk heeft ook het oer-Hollandse blokje om zijn beperkingen. ‘Wil je lekker naar buiten? Een ommetje maken, een frisse neus halen, hardlopen of fietsen; dat kan natuurlijk’, twitterde bijvoorbeeld de gemeente Leiden. ‘Maar doe dit alleen en vermijd drukke plekken. Blijf in de buurt en keer om als het te druk is.’

Helemaal onbekommerd is een blokje om dus niet in de anderhalvemetersamenleving. Gelukkig weten we in onze eigen buurt precies welke straten rustiger zijn dan andere. En dat zijn de straten die we tot voor kort zelf ook zelden insloegen.

Is dit een tijdelijk fenomeen of is het ommetje een blijvertje als we overgaan naar ‘het nieuwe normaal’? Volgens het KiM verwacht 80 procent van de mensen dat we ons in de toekomst niet anders gaan verplaatsen dan voor de coronacrisis. Wel denkt 20 procent na de coronacrisis vaker te gaan lopen en fietsen dan voorheen. Onder 65-plussers is dat zelfs een kwart.

Hopelijk krijgen de Italianen binnenkort weer uitzicht op hun passeggiata en kunnen de Fransen zonder speciaal formulier hun promenade maken. En wellicht blijven ook wij na de intelligente lockdown ons ommetje koesteren.

Bron: de Volkskrant.

2 reacties

  1. Volgens mij heeft het meer met beroepen te maken, mensen die voor de overheid werken worden beschermd en zelfs gepamperd, mensen die in het bedrijfsleven werken moeten gewoon op komen draven. b.v. een Caissière zal ondanks de risico’s die hij of zij loopt gewoon moeten werken en hier word meer naar de veiligheid van de klant gekeken dan naar hun veiligheid.

  2. Zal er inderdaad ook mee te maken hebben. Een misschien bruikbaarder onderscheid is dat tussen mensen met een interne locus of control en mensen met een externe locus of control. De eersten voelen zich de baas over hun leven, de anderen voelen leven als geleefd worden door externe factoren. Wie geleefd wordt is eerder bang of op zijn hoede dan iemand die denkt alles in de hand te hebben. Vandaar dat de laatsten zo hard schrikken als ze merken dat ook in hun kringen Corona toeslaat.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.