Hoe complottheorieën ook onze politiek doordrenken

Altijd en overal zijn er complottheorieën. Als zo’n theorie furore maakt in de politiek, kunnen de effecten ook groot zijn. Populistische leiders spinnen er garen bij, legt Beatrice de Graaf uit. ‘Ze ontpoppen zich als ondernemers in angst en geweld.’

Door Tjerk de Reus, 12 juni 2020.

Als je je verdiept in complottheorieën, val je al snel van het een in het ander. Van verdachtmakingen over de Hongaar George Soros, die een Joodse machtsgreep in Boedapest zou voorbereiden, tot de CIA die in 2001 de Twin Towers welbewust liet instorten. Voorbeelden te over. Maar je ontdekt ook dat je verder moet kijken dan alleen naar de politieke arena of naar de breinen waar complotten aan ontspruiten. Het effect van complottheorieën is ook te danken aan mensen die erin geloven. Zij helpen bijvoorbeeld politici in het zadel die beloven het échte, aanwijsbare kwaad te zullen oplossen.

“Je moet je realiseren: complottheorieën worden geloofd door mensen die vaak helemaal geen politiek-strategisch doel voor ogen hebben”, zegt Beatrice de Graaf, actief in het vakgebied ‘Internationale betrekkingen’. “Wel zijn zij vatbaar voor een complot: als verklaring van iets dreigends. Een complottheorie is voor hen zoiets als een coping mechanism, een manier om met stress en informatieonzekerheid om te gaan.

De vatbaarheid voor complottheorieën heeft dus te maken met iets heel gewoons en herkenbaars: bezorgdheid. Maar die bezorgdheid kan omslaan in een geloof in een complottheorie, met zijn exacte en sterke waarheidsclaim – en als dát geloofd wordt, zitten we op een ander level. Zo’n complottheorie is de uitdrukking van een hermetisch gesloten wereldbeeld. Alleen als je erin gelooft, ken je de eigenlijke waarheid. Die waarheid is exclusief: als je er niet in gelooft, ben je blind, dan laat je je voorliegen door de media of door de politiek.”

De Graaf verwijst naar de Nederlandse expert Jan Willem van Prooijen, als het gaat om de psychologische aspecten van het complotdenken. Van Prooijen publiceerde in 2018 de studie The Psychology of Conspiracy Theories. “Het blijkt dat angst, frustratie en onzekerheid de voedingsbodem vormen voor complottheorieën, evenals woede”, zegt De Graaf. “Een complottheorie helpt je om deze emoties te kanaliseren. Om er, zogezegd, een plek aan te geven. Dat geeft rust. Hoe dit precies werkt? De denkstap die hier gezet wordt, noemen we externe attributie. Je besluit: het onheil is de schuld van die of die. Corona? Dat is een product van de Chinezen. Andere problemen: daarvan zijn de moslims de schuld. Of de Russen, zoals we in de Koude Oorlog vaak dachten.”

Vechten of vluchten?

De route van angst en onzekerheid naar het ware inzicht loopt langs deze ‘externe attributie’, zegt De Graaf. “Het is vergelijkbaar met de situatie dat je opeens in gevaar bent. Moet je vechten of vluchten? Je wilt weten waar je aan toe bent, want de onzekerheid is even heel intens. Waar zit de dreiging? Hoe verdedig je je? Kun je ontsnappen? Het is dan het gemakkelijkst om naar een concrete bron van gevaar te wijzen. Dat is algauw: wijzen naar anderen. Naar instanties, naar de Joden of naar de vrijmetselaars. Zo treedt het zondebokmechanisme in werking. Dat is wel heel vervelend voor de zondebok, maar erg fijn voor de eigen gemeenschap. Want de rust keert terug, in zekere zin. Maar het mag duidelijk zijn dat dit zondebokmechanisme een vrij extreme manier is om angst te kanaliseren. Van Prooijen heeft bovendien aangetoond dat mensen die hiertoe neigen vaak al extremere politieke denkbeelden hebben, en er dus niet voor terugschrikken zo nadrukkelijk andere bevolkingsgroepen of personen te stigmatiseren.”

Protocollen

Voor een sterk voorbeeld van een complottheorie met politieke impact, wijst De Graaf op De Protocollen van de Wijzen van Zion. Dit is een geschrift uit 1905 waarin verslag wordt gedaan van een zogenaamd geheim beraad van Joodse leiders. Dat zou in 1897 hebben plaatsgevonden, in een tijd waarin het zionisme in opkomst was. Die Joodse leiders zouden plannen hebben gesmeed om een Joodse wereldheerschappij te vestigen en het christendom weg te vagen. Toen deze tekst in de openbaarheid kwam, bleek de invloed groot. Tot op vandaag. De theoloog Klaas Smelik beschrijft de macabere geschiedenis ervan in zijn boek De zeven levens van de Protocollen van de Wijzen van Zion (2010). Elke keer wordt dit geschrift ontmaskerd als een vervalsing, vertelt hij in dit boek, maar steeds weer begint er een nieuw leven voor De Protocollen, in een nieuwe historische context.

De Graaf: “De Protocollen zijn een voorbeeld van een uiterst schadelijke complottheorie, die maar blijft rondzingen. Het is fake news met een baard van meer dan een eeuw. Het ontstaan ervan is veelzeggend. Het was oorspronkelijk een heel ander type document: een kritisch geschrift tegen een Franse keizer. De tekst daarvan werd bewerkt door de Russische geheime politie. Dat deden ze welbewust om de Joden de schuld te geven van allerlei misstanden in het tsarenrijk. Later is het geschrift een rol gaan spelen onder communisten en fascisten en zeker ook de nationaalsocialisten. Zij zagen hun virulente antisemitisme hier bevestigd en zelfs aangewakkerd. Zo heeft de complottheorie die hier verkondigd wordt hele bevolkingen gestimuleerd de Joden te zien als duivelaanbidders, die nietsontziend uit zijn op onderwerping van het christelijke Europa. Ze zouden hiermee al eeuwenlang bezig zijn, in het geheim.”

‘De Protocollen’, een complottheorie uit 1905, stelt Joden in een kwaad daglicht. De invloed ervan is voelbaar tot op de dag van vandaag’

Eurabia

Een hedendaags voorbeeld van een politiek invloedrijke complottheorie is het boek Eurabia, geschreven door de Britse schrijfster Bat Ye’or. Het verscheen in 2005 en verkondigt de claim dat de moslims een geheime agenda hebben: heerschappij over Europa. Moslims zouden stiekem willen groeien als bevolkingsgroep in Europa, om politiek toe te slaan als zij een aanzienlijke minderheid geworden zijn. Wie dit boek leest, komt een uitvoerige documentatie tegen die deze claim lijkt te onderbouwen. Het maakte op velen diepe indruk, en leidde natuurlijk ook tot de nodige bezorgdheid.

De Graaf: “Dit is echt een complottheorie die past bij de wereld van na 9/11. Het gaat helemaal over de spanningen tussen de islam en het Westen, ook met het oog op de immigratie naar West-Europa – maar in plaats van dit als een contingente, complexe ontwikkeling te zien, wordt het als een vooropgezet masterplan van kwaadwillende elites neergezet. Deze complottheorie is gretig omarmd door sommige politici. Geert Wilders is er een aanhanger van, Ayaan Hirsi Ali heeft er sympathie voor, de overleden arabist Hans Jansen zag er veel goeds in. En ook Anders Breivik, de man die zevenenzeventig jongeren doodde op het eiland Utøya bij Noorwegen, gelooft heilig in de waarheid van Eurabia.”

In Eurabia klinkt het verwijt richting het Westen dat politieke leiders bewust wegkijken van het grote gevaar van islamisering. De Graaf: “De westerse sociaaldemocratische partijen verkopen hun ziel aan de moslims, stelt Bat Ye’or. Daarom pleegde Breivik geen aanslag op moslims, maar op jonge sociaaldemocraten. Daar zit het echte kwaad, vindt hij: bij mensen die willens en wetens Europa uitleveren aan een toekomstige moslimheerschappij.”

Maar Breivik is niet de enige die consequenties trekt uit het boek van Bat Ye’or. Het heeft een sterk effect in de politieke ruimte, doordat mensen als Wilders erop voortborduren, evenals Forum voor Democratie. De Graaf: “Dergelijke samenzweringstheorieën krijgen natuurlijk vleugels als de politiek zich erachter schaart.

De Hongaarse president heeft er grote sympathie voor en gebruikt de Eurabia-theorie als motivatie voor zijn nationalistische politiek. Ook voor de boodschap van De Protocollen is Orbán vatbaar. Denk maar aan de hetze die hij ontketend heeft met het oog op de Joodse investeerder George Soros. Overal zou deze Soros de hand in hebben, alle onheil is van hem afkomstig. Dit geeft Orbán de vrije hand om door Soros gestichte universiteiten te sluiten, om media die hem niet aanstaan te ontmantelen en sommige rechters te ontslaan.”

Gevaarlijke vaccins

Mensen worden extra vatbaar voor complottheorieën als er angst heerst en men omkomt in een overvloed aan informatie – wat is waarheid, waar zijn we aan toe? Vroeger kwamen complottheorieën vaak voort uit een gebrek aan informatie. Tegenwoordig ligt het vaak juist aan die eindeloze stortvloed aan berichtgeving op internet. Dat veroorzaakt verwarring, een sterke drang naar eenvoud en duidelijkheid. “Zeker ook in de coronatijd ligt het voor de hand om te focussen op één oplossing of juist op één bron van al dit onheil”, weet De Graaf. “Men kiest liever een shortcut: de kortste route naar ‘de’ waarheid. Alle onzekerheid en alle serieuze vragen schuif je aan de kant, je laat ook de meningen van experts links liggen. Je bent immers op zoek naar veiligheid, en dan vertrouw je liever mensen uit je eigen bubbel. Die zullen je een geruststellend antwoord geven, dat jouw wereldbeeld bevestigt. Van wie neem je meer aan: van die goede vriendin, die zich afvraagt of vaccins niet gevaarlijk zijn – of van een onbekende expert van het RIVM die moeilijk formuleert? Dat is in uitvergrote, gepolitiseerde vorm ook wat je ziet in Amerika. Het Witte Huis maakt, bij monde van president Trump, de deskundigen monddood. Hun boodschap is te gelaagd, te complex en klinkt niet succesvol. Trumps boodschap luidt in feite: we hebben geen virologen of epidemiologen nodig. De Democraten overdrijven en zijn watjes. Wij weten allang hoe het zit. De oplossing is: zo snel mogelijk de economie weer open.”

Extreem rechtlijnig

Complottheorieën klinken soms zó bizar, dat je zou denken: wie hierin gelooft, heeft een steekje los. Maar zo simpel ligt het niet, zegt De Graaf: “Het gaat niet om redelijk versus onredelijk. Mensen die in complottheorieën geloven, zijn vaak heel redelijk! Hun waarheid is een uiterst rationele poging om alles wat je niet kunt weten, toch in de mal van een zwart-witte waarheid te persen. Het is een extreme manier om alles onder één cognitieve noemer te plaatsen. In de vakliteratuur wordt dit getypeerd als een monological worldview. Er zit een grote eenheid in dit denken, dat – en dat is de andere kant –alle complexiteit en alle lastige vragen de deur wijst. Complotdenkers zijn extreem rechtlijnig in hun doorredeneringen. Het is de keerzijde van hun onvermogen om te dealen met een ingewikkelde werkelijkheid.”

Dat angst, onzekerheid en bezorgdheid een rol spelen bij mensen, is begrijpelijk. Zeker in tijden van onoverzichtelijkheid en verwarring. “Maar vergeet niet”, zegt De Graaf, “dat je hier ook te maken hebt met hybris: hoogmoed. Mensen die complottheorieën verkondigen, zeggen: wij weten hoe het zit. Wie er anders over denkt, is een mak en willoos schaap! Maar dit is natuurlijk een heel zelfgenoegzame en superieure houding. Je kunt er ook nauwelijks tegen ingaan, want het wereldbeeld dat erin doorklinkt, is gesloten.”

‘Het gaat niet om ­redelijk versus ­onredelijk. Mensen die in complot theorieën geloven, zijn vaak heel ­redelijk’

Laster

Dat christenen moeten opstaan tegen complotdenken, is zonneklaar, vindt De Graaf: “Je moet er afstand van houden. Het Billy Graham Centre in het Amerikaanse Wheaton publiceert momenteel anticomplotteksten op zijn website. Bijvoorbeeld met de titel ‘A Call to Repentance’. Die titel is veelzeggend. Complotdenkers claimen de waarheid te bezitten. Maar voor de waarheid geldt net zoiets als voor het echte geloof: dat herken je aan de vruchten. Wat zijn de vruchten van complottheorieën? Het aanjagen van angst en wantrouwen, het uitsluiten van anderen. Het wijzen met de vinger. Bijvoorbeeld naar asielzoekers: die nemen de macht hier over! Maar is dit een uiting van vertrouwen op God? Is het gebaseerd op nederigheid, bescheidenheid en naastenliefde, op dankbaarheid voor de ons gegeven orde die we nodig hebben in deze gebroken wereld? Ik zou zeggen, wees niet wijzer dan je bent. Zaai geen angst of frustratie, verspreid geen laster. Zoek wijsheid, maar niet de hybris die brokken maakt.”

Beatrice de Graaf (1976) is hoogleraar aan de faculteit Geesteswetenschappen van de Universiteit Utrecht. Ze houdt zich bezig met de geschiedenis van veiligheid, (contra)terrorisme en internationale betrekkingen.

Bron: de Nieuwe Koers.

Klimaatverandering en (andere) complottheorieën

Opgenomen in een Amerikaanse filmstudio?Beeld reuters

NASA is nooit op de maan geweest, de VS waren zelf verantwoordelijk voor de aanslagen op 11 september en Martin Luther King is vermoord door de CIA. Dat zijn zomaar wat dingen die klimaatontkenners op internet geloven.Emma van der Wateren27 juli 2012, 16:16

Australische psychologen hebben onderzocht of er een verband is tussen het geloof in complottheorieën die niet worden geaccepteerd door de mainstream en het niet geloven in de opwarming van de aarde. Ze hebben zo’n duizend schrijvers en lezers van blogs over klimaat een online vragenlijst voorgelegd.

De onderzoekers lieten een link naar de vragenlijst plaatsen op 8 weblogs over klimaat met een divers publiek. Ze hebben ook 5 klimaatsceptische blogs benaderd, maar die wilden de link niet plaatsen.

Deelnemers werden stellingen voorgelegd als: ik geloof dat de verbranding van fossiele brandstoffen in de afgelopen 50 jaar serieuze negatieve veranderingen heeft veroorzaakt aan het klimaat op aarde. En: de dood van prinses Diana was geen ongeluk, maar moord georganiseerd door leden van het Britse koningshuis, die haar niet mochten. Maar ook: Area 51 in Nevada is een geheime militaire basis waar buitenaarde ruimteschepen en/of lichamen van buitenaardse wezens worden bewaard.

Na de nodige kruisverbanden bleek dat wie niet gelooft in de opwarming van de aarde, meer geneigd is om te geloven in complottheorieën. Zij stellen eerder dat klimaatverandering door de uitstoot van CO2 een hoax is, bedoeld om meer geld los te krijgen voor onderzoek.

Enige nuancering is op z’n plaats. De bloggebruiker is geen representatieve groep en natuurlijk is het niet zo dat iedereen die sceptisch staat tegenover het gegeven door de mens veroorzaakte klimaatopwarming, gelooft in aliens op aarde. Maar de uitkomst is wel een interessant gegeven.

Het toont aan dat niet geloven in klimaatverandering weinig te maken heeft met kennis van de wetenschap, maar mogelijk meer met een bepaalde persoonlijkheid en ideologie. Klimaatontkenners gaan met de hakken in het zand bij de woorden ‘uit onderzoek blijk’. Het heeft dan ook geen zin om hen te bedelven onder grondige wetenschappelijke publicaties, om hen te overtuigen van bewijs. Zij hebben helemaal geen bewijs nodig.

Bron: Trouw.

Complottheorie van tafel geveegd: nieuwe coronavirus ontstond in de natuur, niet in een laboratorium

  • AW 

 DEELVIA FACEBOOKTWEET25 REACTIES

De complottheorie, dat het nieuwe coronavirus door de mens in een laboratorium gemaakt zou zijn, klopt niet.
 Photo News De complottheorie, dat het nieuwe coronavirus door de mens in een laboratorium gemaakt zou zijn, klopt niet.

WETENSCHAP Een populaire complottheorie is dat het nieuwe coronavirus, Covid-19, een menselijke oorsprong zou hebben: gemaakt en verspreid door mensen met slechte bedoelingen. Die wilde theorie kan dankzij het onderzoek van Amerikaanse wetenschappers van tafel geveegd worden.00:0000:09 / 00:55

De onderzoekers van het Scripps Research Institute (Californië) hebben tijdens een grondige analyse van het nieuwe virus geen enkele aanwijzing gevonden die impliceert dat het in een laboratorium gefabriceerd werd. “Door de beschikbare data van de ons bekende stammen van het coronavirus te bestuderen, kunnen we nu met zekerheid zeggen dat het nieuwe coronavirus door natuurlijke processen is ontstaan,” beklemtoont hoofdonderzoeker Kristian Andersen. De bevindingen werden gepubliceerd in het vaktijdschrift Nature Medicine.

Lees ook

“Wij staan er als de frontlinie wegvalt”: al meer dan 1.300 vrijwilligers op medische reservelijst

Sleuteleiwit

Hoe het team van Andersen te werk is gegaan? De onderzoekers vergeleken het nieuwe virus met oudere varianten en focusten daarbij op het zogenaamde spike- of sleuteleiwit. Dat is het deeltje van het virus dat zich aan menselijke cellen hecht en hen infecteert.

Uit het onderzoek bleek dat het eiwit zich, zodanig bedreven, aan menselijke cellen kan binden, waardoor het alleen het resultaat kan zijn van natuurlijke selectie.

Structuur

Bij een tweede onderdeel van het onderzoek bestudeerden de wetenschappers de structuur van het virus. Logischerwijs, als het virus werkelijk ontworpen werd door mensen, zou er voor een structuur gekozen zijn die aanleunt bij een ander, mogelijks dodelijk virus. De structuur van Covid-19 is echter meer verwant aan virussen die we aantreffen bij vleermuizen. “Deze twee kenmerken van het virus sluiten uit dat het virus ontstaan is door manipulatie in het laboratorium,” besluit Andersen.Nature Medicine@NatureMedicine

“Our analyses clearly show that SARS-CoV-2 is not a laboratory construct or a purposefully manipulated virus.” -> read now: https://go.nature.com/3d9UhlQ  #covid19 @K_G_Andersen

View image on Twitter

1,923Twitter Ads info and privacy1,352 people are talking about this

In dit dossier hebben we de belangrijkste vragen en achtergrondinformatie over het virus voor u gebundeld.

Bron: HLN.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.