11/07/2020

Mode, reisjes en ‘de waarheid’: de influencers die complottheorieën verspreiden via Instagram

Door johnbeckers
Beeld Klawe Rzeczy

Een groeiende groep influencers op Instagram deelt naast lifestyletips ook ‘de waarheid’ over de diepe staat. Het doet vreemd aan, maar de combinatie van wellnessvlogger en complotdenker is minder vreemd dan ze lijkt.

Door Kelli van der Waals, 3 juli 2020.

‘Oké, dus ik begon een maand of drie geleden met dit te delen. Als ik een dollar had gekregen voor iedere persoon die mij een berichtje stuurde dat ik getikt was, zou ik nu een hele rijke vrouw zijn geweest.’ Op 8 juni deed influencer Rebecca Pfeiffer haar eerste live-uitzending via Instagram. Geföhnd en gemake-upt als op haar Instagramfoto’s, met sieraden behangen en in een van haar favoriete shirts. Van de Target, ze waren helaas uitverkocht, anders had ze haar kijkers graag een kortingslink gegeven.

Ze is de uitzending begonnen om samen met Kim Cohen, een andere influencer die zo zal inschakelen, ideeën te verkennen over de ‘diepe staat’ en coronacomplotten.

Die ideeën zijn opgedoken waar we ze eigenlijk niet hadden verwacht: het gewoonlijk zo glanzende Instagram. Daar plaatsten verschillende lifestyle-influencers de afgelopen weken stories en posts die op het trolrijke internetforum 4chan niet hadden misstaan.

Waaronder dus Pfeiffer, die doorgaans zonnige gezinsfoto’s en selfies plaatst die tegelijk dienen als demonstraties van aantrekkelijke koopwaar (meestal kleding), die haar 104 duizend volgers via een speciale link kunnen aanschaffen en waar zij commissie voor krijgt.

In april stond er opeens een QAnon-pet tussen haar yogaleggings, tie-dyetruien en keukenstoelen. Esthetisch gezien paste de foto naadloos tussen de rest, alsof ze alleen haar zongebruinde lijf wilde showen en de witte bikini die ze droeg. Maar boven de volle inkijk in haar boezem viel toch vooral die grijze pet op, met een grote letter Q en daaromheen de zin ‘Where we go one, we go all’. Met een link, voor wie er ook een wilde kopen.

Het was niet haar eerste complottheorie-uitje op Instagram. Ze had al eerder in haar stories van QAnon gerept – de beweging die gelooft dat de wereld wordt geregeerd door een geheime organisatie. In haar bio beschrijft ze zich met de woorden ‘believer’, ‘relatable/edgy fashion’, ‘home & mom life’ en ‘truth seeker’.

Zelf is ze behoorlijk onder de indruk van haar radicale draai, blijkt uit een screenshot van haar Instagrampagina. Met grote paarse Q’s staat omcirkeld waar de QAnon-informatie staat. ‘Niet mijn typische, oogstrelende Instagram-feed, maar veel belangrijker!’

Ze worstelt wel met haar nieuwe, dubbele rol. ‘Ik voel me steeds verscheurd in de beslissing of het oké is om hier mijn business voort te zetten, of dat daardoor de boodschap verwatert’, schrijft ze onder een foto van zichzelf op vakantie in Miami. Maar ze concludeert: ‘Ik kan het allebei!’ De ‘favoriete sandalen’ die ze op de foto draagt, biedt ze aan met 40 procent korting.

Q-gospel

Pfeiffer behoort tot een stroming redelijk invloedrijke Instagrammers die uit de kast komen als aanhangers van de QAnon-beweging. Verschillende media berichtten al over deze vrouwen, die als een soort evangelisten ‘het grote ontwaken’ verkondigen en hun volgers meenemen in hun zoektocht naar ‘de waarheid’.

‘Ook lifestyle-influencers verspreiden nu de Q-gospel’, schreef InsiderThe Huffington Post had het over ‘een golf van geradicaliseerde influencers’. En op Buzzfeed: ‘Alsof 2020 nog niet vreemd genoeg was, gooien we er ook een paar geradicaliseerde influencers bij.’ Loes Reijmer schreef onlangs in haar Volkskrant-column over een Nederlandse influencer die zich in haar stories afvroeg: ‘Heeft de overheid wel het beste met ons voor?’ En of men wel ‘helemaal eerlijk’ was over corona. Dat er een recordaantal hartjes op haar post kwam, zag de influencer als teken dat er ruimte komt voor ‘andere waarheden’.

Beeld Klawe Rzeczy

Zoals wel vaker blijkt het heersende beeld van Instagram als lief en onschuldig platform niet te kloppen. In 2019 stond er al op de site van politiek-cultureel magazine The Atlantic te lezen dat het op het sociale medium ‘wemelt van complottheorieën, virale misinformatie en extremistische memes, aan elkaar geregen door een netwerk van accounts met een ongelofelijk bereik en opgeteld miljoenen volgers’. Maar het lag niet voor de hand dat het ook het rijk van de sprankelende voorbeeldlevens zou binnendringen. Van de mommy-influencers die van mode, reisjes en lekker eten houden.

Al is er misschien een enigszins logische samenhang te beredeneren. Zo draaien de accounts van veel influencers om moederschap en wellness (gezondheid, zelfverzorging, je goed voelen). Onderwerpen die zich lenen voor een aantrekkelijk plaatje en relatable zijn voor het publiek, maar die soms ook tegen het complotdenken aanschurken.

Veel wellness is namelijk gericht op het ‘pure lichaam’: een lijf zonder stress dat wordt gevoed met groenteshakes, liefst geen dierlijke producten, en gespeend blijft van gifstoffen. Bij het streven naar dat pure lichaam is er ook ruimte voor vaccinatiescepsis. Verschillende wellness-Instagrammers gebruiken hun account om onjuiste informatie te verspreiden over vaccinaties: een voedingsbodem voor de theorie dat Bill Gates en zijn vrienden in de schaduwregering het coronavirus de wereld in hebben geholpen om iedereen te kunnen vaccineren.

Brigid Delaney, schrijver van het boek Wellmania, ziet een logische overlap van wellness en complottheorieën. Zo schrijft ze in The Guardian: ‘In de tientallen wellnesspodcasts en YouTube-broadcasts die ik beluisterde, kwamen steeds dezelfde thema’s naar voren: angst als een middel voor sociale controle, angst als een hormonale reactie die het immuunsysteem verzwakt, hoe sociale afstand en intensieve hygiëne de natuurlijke immuunrespons van het lichaam verzwakken, en dat het ongezonde lichaam afhankelijk is en dus makkelijker onder controle te houden door de grote farmaceutische bedrijven.’

Beeld Klawe Rzeczy

In het verlengde van wellness gaat er ook veel spiritualiteit rond op Instagram (Reijmer sprak in haar column van ‘kruidenvrouwtjes’ die ‘glimmend van gelukzaligheid hun holistische boodschap over de wereld verspreiden’). Hier is de overlap met complotdenken al langer aanwezig. In 2011 publiceerde Charlotte Ward een wetenschappelijk artikel over ‘conspiritualiteit’, een politiek-spirituele levensovertuiging die leunt op twee pilaren: de new-age-gedachte dat zich een ‘paradigmaverandering in het menselijk bewustzijn’ voltrekt, en de complottheorie dat er een geheime elite is die de macht heeft over de sociale orde.

De connectie tussen wellness, spiritualiteit en complottheorieën was er dus al. Het coronavirus zorgde voor momentum. Zoals bekend tiert complotdenken welig in tijden van angst en onzekerheid, als mensen hun gevoel van controle kwijt zijn. Bij de huidige pandemie hoort bovendien een ongekende online verbondenheid, waardoor deze ideeën zich sneller en wijdser verspreiden dan ooit. Zie ze als memes, die internetgrapjes die van computer naar computer en van mens naar mens reizen. Maar in het geval van deze influencers zijn het geen grapjes, maar beangstigende en ongefundeerde overtuigingen over het virus dat ons teistert.

Parasiteren

Evolutiebioloog Richard Hawkins, die het woord meme muntte, trekt nota bene de vergelijking met een virus om uit te leggen hoe dat werkt: ‘Als je een meme in mijn hoofd plaatst, parasiteer je letterlijk op mijn brein. Dan verander je mijn brein in een vehikel waarmee de meme zich kan voortplanten, zoals een virus gebruikmaakt van de genetische mechanismen van een gastcel.’

Terwijl mensen wereldwijd fysiek afstand hielden om het virus in te perken, werd de online nabijheid tussen hen juist groter en parasiteerden deze ‘memes’ met het grootste gemak op influencerbreinen.

Dat is ook terug te zien in het Instagram Live-gesprek tussen influencers Pfeiffer en Cohen. Het is een merkwaardige setting voor een discussie over ‘de diepe staat’. Net als Pfeiffer is Cohen tot in de puntjes gekapt, opgemaakt en Instagramwaardig gekleed. De twee vrouwen houden duidelijk in de gaten hoe ze er op beeld uitzien. Cohen schikt voortdurend haar blonde krullen en houdt af en toe haar hoofd een beetje schuin, alsof ze poseert voor een selfie. Zonder geluid zou je geen idee hebben waar het in dit ogenschijnlijke vriendinnenkletsgroepje over ging.

Maar ondertussen vindt er een opgewonden uitwisseling van extreme ideeën plaats. Op ongestructureerde wijze vertellen ze elkaar hoe ze tot QAnon-inzichten zijn gekomen. Bij Pfeiffer begon het toen ze zwanger was en vaccinaties ging onderzoeken. Ze ‘volgde het geld’ en kwam erachter dat ‘al die mensen’ zaken met elkaar doen – haar mind was blown. Alle thema’s die Brigid Delaney in haar artikel noemde, komen aan bod, van angst als middel tot sociale controle, tot de farmaceutische bedrijven.

Beeld Klawe Rzeczy

Daarbij hitsen ze elkaar ook op. Zo vertelt Cohen dat er een helikopter langs haar huis vloog en dat ze daardoor over haar toeren raakte, waarop Pfeiffer haar ogen wijd openspert en een anekdote oprakelt over helikopters die langs háár huis vlogen. Hoewel ze in de buurt woont van een militaire basis, vond ze het toch verdacht. En by the way, zegt Cohen, ‘onderzoek heeft aangetoond dat ze met helikopters het virus hebben rondgespoten’.

Dit kopieergedrag is precies waarom memes kunnen ‘parasiteren’, volgens Hawkins. Het zit in de menselijke natuur om elkaar na te doen. Uit het Live-gesprek blijkt ook het netwerk waaruit ze hun ideeën putten: aan de lopende band refereren ze aan andere influencers die op de QAnon-trein zijn gestapt, ze lijken elkaar allemaal te kennen.

Oprechtheid

Een paar van hen verdienen geld met hun openlijke complotdenken. Zoals de zelfbenoemde ‘spirituele leraar’ Danielle Page, die apparaten van 900 dollar verkocht die het lichaam zouden ‘harmoniseren’, opdat 5G-straling het immuunsysteem niet kon aantasten. Maar de meeste influencers lijken oprecht te geloven in hun zoektocht naar de waarheid, zelfs als dat hun carrière schaadt. Toen Pfeiffer op Instagram aankondigde dat ze ‘klaar was om sommige dingen te delen die snel geopenbaard zullen worden aan de massa’, schreef ze daarbij: ‘Ik begrijp dat veel van jullie me waarschijnlijk gaan ontvolgen als jullie het zien. Maar dat kan me niet meer schelen.’

Die oprechtheid maakt deze ontwikkeling natuurlijk niet minder kwalijk. Instagramsterren worden niet voor niets ‘beïnvloeders’ genoemd. Ze staan veel dichter bij hun publiek dan een Hollywoodacteur of een topsporter. Ze zijn relatable omdat ze soortgelijke levens leiden en kunnen worden aangesproken met likes, comments en direct messages. Hun volgers hebben een unieke relatie met ze, waardoor ze bevattelijk zijn voor de kledingkeuzes die de influencers maken, de keukenstoelen die ze kopen en de moederschaps-, voedings- en wellnesstips die ze geven. En voor niet-consumentistische boodschappen die een stuk verdergaan. Dat die gestoken zijn in een onverwacht Instagramjasje – nu eenmaal de vorm waarin influencers gewend zijn te communiceren – maakt ze alleen maar beter overdraagbaar.

Zodoende neemt Pfeiffer al die berichtjes dat ze getikt is op de koop toe: ze weet dat er ook veel mensen zijn die ze wel bereikt. Of, zoals ze onder een van haar posts schrijft: ‘Ik mag dan een hoop haat krijgen, jullie delen NOG VEEL MEER LIEFDE! (…) Blij dat ik me aan de juiste kant van de geschiedenis bevind.’

Bron: de Volkskrant.