15/11/2020

Tienduizenden gedupeerden, maar geen daders: zo ontstond de tragedie achter de toeslagenaffaire

Door johnbeckers

De lange weg naar een lieve overheid, van de mensen voor de mensen, gaat niet over rozen. Let vooral op dat ‘geen daders’. Dat heeft alles te maken met mechanistisch en onpersoonlijk organiseren, contactloos en ongrijpbaar.

Tienduizenden gedupeerden, maar geen daders: zo ontstond de tragedie achter  de toeslagenaffaire - De Correspondent

Door Jesse Frederik, november 2020.

1. De verveelde ezel, de oranje pinpas en de verbaasde staatssecretaris

Een verveelde ezel sleept een hooiwagen door een besneeuwd Bulgaars gehucht. Het is het voorjaar van 2013 en staatssecretaris Frans Weekers (VVD) zit achter een laptop als de makers van het tv-programma Brandpunt hem de beelden tonen. Hij schudt zijn hoofd en doet zijn best verbeten te kijken. ‘Schokkend’, zegt hij. ‘Ronduit vreselijk.’

Een cameraploeg van Brandpunt is naar Ivanski in Bulgarije getrokken om een schandaal aan het licht te brengen. Busladingen Bulgaarse dorpelingen belagen Nederlandse gemeentebalies met valse huurcontracten en neppe arbeidsovereenkomsten. Ze schrijven zich in als inwoner, openen een bankrekening, en ontvangen vervolgens tienduizenden euro’s aan Hollandse huur-, zorg- en kinderopvangtoeslag.

Een man met hangsnor legt het uit voor de camera. ‘Iedereen kent me als de pinautomaat’, zegt hij. Omstanders beginnen te lachen. De ‘pinautomaat’ wappert met twee oranje ING-pasjes.

‘Ik heb er dit huis van gekocht’, vertelt een andere Bulgaar trots. De camera draait richting een vervallen opstal. Een varken wandelt het beeld in.

De hooiwagen – de ezel gaf er inmiddels de brui aan – ligt plots vol met enveloppen uit Nederland. Vijf Bulgaarse dorpelingen wroeten door de papierzooi.

‘Heel Bulgarije, de hele wereld vraagt toeslagen aan en krijgt geld’, merkt een vrouw buiten beeld droogjes op.

Wat wist de staatssecretaris?

Den Haag, Tweede Kamer, dinsdag 23 april 2013.

Kamerlid Helma Neppérus (VVD) mag de eerste vraag stellen tijdens het wekelijkse vragenuur. Ze verwijst naar de Brandpunt-uitzending met de verveelde ezel. ‘Mijn fractie is diep geschokt’, zegt ze. ‘Wat gaat de staatssecretaris doen?’

Weekers van Financiën vindt de reportage ook schokkend, maar hij heeft goed nieuws. De FIOD, de fiscale inlichtingen- en opsporingsdienst, is al meer dan een jaar bezig met precies deze Bulgaarse fraudezaak. De ronselaars die het grootste deel van het geld opstreken zijn gisteren opgepakt én er is een politierapport geschreven met aanbevelingen die nu worden uitgevoerd.  Fraude gezien, daders gepakt, hervorming verricht – Nederland werkt!

Op de avond van de Brandpunt-uitzending zendt ook RTL Nieuws een item over fraude met toeslagen uit. RTL-journalist Siebe Sietsma is dan al maanden in het bezit van een politierapport waaruit blijkt dat de Nederlandse opsporingsdiensten de Bulgaren in de smiezen hadden. Sietsma bericht al jaren over adresfraude, hij kent het onderwerp, en heeft een week eerder al enkele interviews voor een toekomstige reportage over de Bulgarenfraude geschoten. Sietsma brengt het rapport als groot en zorgwekkend nieuws.

Het is precies dit politierapport waar Weekers naar verwijst in de Kamer, maar de staatssecretaris brengt het een stuk zonniger dan Sietsma. De volgende dag, op 22 april, maakt Sietsma een vervolgitem, waarin hij vertelt dat het politierapport aanbevelingen doet om in de toekomst dit soort toeslagenfraude te voorkomen. ‘Toch blijven maatregelen uit’, besluit de journalist zijn RTL-reportage. Bekijk hier het item van RTL Nieuws.‘Weekers had al lang van de fraude kunnen, en misschien wel moeten weten.’ Kamerleden van CDA en D66 hebben hem inmiddels laten weten vragen te gaan stellen aan Weekers. ‘En zo dreigen de Bulgaren een politiek probleem te worden voor de staatssecretaris.’

SP-Kamerlid Paul Ulenbelt staat al een tijdje bij de interruptiemicrofoon te trappelen. ‘Wanneer wist de staatssecretaris van de Bulgarenfraude? De media zeggen dat het al lang bekend was’, aldus de parlementariër.

‘Voorzitter, van deze specifieke fraude was ik niet op de hoogte’, antwoordt Weekers. ‘Logisch’, vervolgt hij. ‘Want van specifieke fraudezaken wordt de staatssecretaris natuurlijk niet op de hoogte gesteld.’

Een onbevredigend antwoord, vindt Jesse Klaver (GroenLinks). ‘Dit is natuurlijk de centrale vraag, wat wist de staatssecretaris? Ik vraag de staatssecretaris om een brief voor vijf uur vanmiddag, waarin hij ingaat op deze vraag.’

De staatssecretaris oogt nogal verbaasd. ‘Ik heb zojuist antwoord gegeven, en het lijkt mij niet nodig deze antwoorden te herhalen in een brief’, zegt hij.

Steeds meer Kamerleden verzamelen zich nu achter de interruptiemicrofoons: Carola Schouten (ChristenUnie), Wouter Koolmees (D66), Pieter Heerma (CDA). Allemaal met dezelfde vraag: wat wist Weekers over deze Bulgarenfraude en wanneer?

De Tweede Kamer verzoekt de staatssecretaris om een brief, de volgende dag, voor vijf uur. 

En die brief komt er ook. Lees hier de Kamerbrief van staatssecretaris Weekers.Weekers schrijft nog eens over het politierapport, dat dus besproken is met het ministerie van Binnenlandse Zaken, met de Belastingdienst, en toen nog met…

De volgende ochtend brengt RTL Nieuws opnieuw een item van Siebe Sietsma: ‘Weekers verhult grootschalige fraude met toeslagen.’ Hier vind je dat artikel van Siebe Sietsma.Sietsma heeft het nog steeds over hetzelfde politierapport. Hij citeert daaruit: ‘Een indicatie van de omvang van de fraude, landelijk gezien, lijkt niet te geven, maar lijkt zeer omvangrijk te zijn.’ Ook haalt hij ambtenaren aan die op een intern internetforum van de Belastingdienst klagen dat al langer bekend is dat er makkelijk met toeslagen valt te frauderen.

Gevraagde informatie is ‘dusdanig omvangrijk’

Den Haag, Tweede Kamer, donderdag 25 april 2013.

Het is nog vroeg op de dag als de regeling van werkzaamheden begint – het moment waarop de Kamer haar vergaderagenda vaststelt en waarop Kamerleden verzoeken om informatie kunnen indienen. Kamerlid Pieter Omtzigt (CDA) snelt naar het spreekgestoelte. Hij vraagt de staatssecretaris om een feitenrelaas over het politierapport: wie ontving het en wanneer, wat wisten de betrokken bewindslieden over de Bulgarenfraude, en wat is er met die kennis gedaan?

Wouter Koolmees (D66) wil die avond nog een debat. ‘Gisteravond is via RTL Nieuws een hoop nieuwe informatie naar buiten gekomen waardoor deze zaak in een ander daglicht komt te staan’, zegt hij. De Tweede Kamer eist een brief van de staatssecretaris voor zeven uur die avond, en wil dan debatteren, zo nodig de hele nacht. 

Om 18.50 uur stuurt Weekers die brief. Excuses voor het ongemak, schrijft hij, Zie deze brief van Weekers.maar de gevraagde informatie is ‘dusdanig omvangrijk dat het kabinet het niet lukt om voor 19.00 uur uw Kamer volledig te kunnen informeren’.

Pieter Omtzigt voert het woord namens de gehele oppositie. ‘Een schandalige flutbrief, en kennelijk wordt er een spelletje gespeeld’, zegt hij. ‘Wij willen graag weten: wist de staatssecretaris van dit soort fraude, kon hij het weten en wanneer is het hem meegedeeld?’ 

Het debat wordt twee weken uitgesteld.

Wel verschijnt Weekers een week later al voor de camera’s van EenVandaag. ‘Ik wist het persoonlijk niet’, zegt hij over de Bulgarenfraude. ‘Maar het bredere fenomeen van identiteitsfraude was mij uiteraard wel bekend.’

En die ambtenaren dan, die zeiden dat de staatssecretaris het geweten moet hebben? ‘Ik denk dat de emoties daar een rol hebben gespeeld.’

Pieter Omtzigt reageert gepikeerd. Hij twittert: ‘Geen Weekers-brief, waar we een week op wachten? Wel optreden bij EenVandaag? Solliciteert hij ergens naar?’Bekijk hier die tweet van Omtzigt.

Politiek verslaggevers retweeten het gretig. Die avond zit Omtzigt bij de talkshow Pauw & Witteman.

Weekers moet wijken

Het bruist van de ophef. De toeslagenfraude door Bulgaren wordt in de media niet in cijfers, maar in bijvoeglijk naamwoorden aangeduid. Grootschalige fraude.  Omvangrijke fraude.  Massale fraude.  Brutale fraude.  Columnist René Cuperus heeft het in de Volkskrant over ‘de zelfmoord van de Nederlandse verzorgingsstaat’. 

Bendes van profiteurs, veelal van buitenlandse origine, zijn in Nederland op rooftocht, is de teneur. ‘Weer een schandaal met toeslagen’, bromt de bariton van RTL-nieuwslezer Roelof Hemmen. ‘Dit keer verdwijnt er geld in Poolse zakken.’ Dat zegt Hemmen in deze uitzending van RTL Nieuws.Drie maanden later blijken zelfs levenloze Polen zich te laven aan de Nederlandse schatkist. ‘Dode Polen kregen toeslagen’, zal RTL Lees hier dat artikel.dan melden.

De boodschap van de berichtgeving is duidelijk: de Bulgarenfraude is slechts het topje van de ijsberg. NRC, NOS en EenVandaag maken melding van maar liefst anderhalf miljard euro aan toeslagenfraude. Genoeg om een jaar lang de daklozenopvang mee te bekostigen.

Columnisten buitelen over elkaar heen om de grenzeloze naïviteit van de staatssecretaris te omschrijven. ‘Bij de VVD heerst kennelijk een groot geloof in de oprechtheid van de mens’, schrijft columnist Bert Wagendorp in de Volkskrant. ‘Dat is op zich te prijzen, maar het kost wel klauwen met geld.’ Lees hier de column van Wagendorp.Opiniemaker Nausicaa Marbe adviseert in dezelfde krant dat ‘een ambtenarenapparaat dat Oost-Europees lieg- en jatwerk tijdig door wil hebben een virulent wantrouwen jegens de mens moet koesteren’. 

De columnisten weten het zeker: Weekers heeft gefaald, weg met de staatssecretaris! ‘Per dag lijkt Weekers meer op de blije echtgenoot die er als enige in het dorp niet van op de hoogte is dat zijn vrouw het al jaren met de bakker doet’, schrijft columnist Bas Heijne in NRC Handelsblad. ‘Blijft Weekers zitten, dan tekent dit kabinet zijn eigen doodvonnis’, besluit Heijne.

Bron (en vervolg): de Correspondent.